Groen geluk Het groene gazon in de tuin was ooit de hoogste vorm van huiselijke luxe. Ontstaan als statussymbool bij de Engelse adel, maakte het tuincentrum het groene gras voor iedereen bereikbaar. Maar is het gras in tijden van droogte nog steeds aantrekkelijk?
Het groene gazon begon als statussymbool van de 18de-eeuwse adel.
In de 20ste eeuw werd het voor iedere tuinbezitter bereikbaar.
Maar hoe verandert in tijden van droogte de status van het gazon?
Hoe simpel leek het, nog niet eens zo heel lang geleden, als in de avonden de sproeiers in de woonwijken van de betere buurten aangingen, en honderden liters water werden rond gespoten. Alles mocht, alles kon, alles deed men voor die paar vierkante meter groen gras. Het strak gemaaide gazon vóór en achter het huis werd in stand gehouden alsof het de hoogst bereikbare kunstvorm was.
Natuurlijk, ook deze zomer schieten de watersproeiers nog aan, maar in deze tijden van droogte klinken ze toch minder rustgevend dan vroeger. Op diverse plekken in Europa gelden in de zomermaanden strenge beperkingen op het al te genereus sproeien van het gazon, met in München in juli een boete tot wel vijftigduizend euro. Waar wél water sproeit klinkt het ruisen daarom al snel als verspilling, en waar het niet gebeurt verschijnen steeds meer gaten in het groen: gele, bruine, kale plekken bepalen de aanblik van het gazon in de zomer van 2026.
En dus is het tijd voor de principevraag: want waarom wil men het zo graag? Waarom zijn tuincentra gevuld met duizenden zakken graszaad, met rollen voorgefabriceerd gazon, waarom steken tuinbezitters uren, dagen, járen in het bijhouden van die paar vierkante meter gras, een gewas dat oneetbaar is, waar je soms niet eens op mag lopen, dat er alleen maar groen glanzend bij dient te liggen?
Historisch gezien zit de aantrekkingskracht precies in die nutteloosheid. Grassoorten spelen in de geschiedenis al een rol sinds de mens tienduizend jaar geleden vee ging houden, maar het échte gazon, een groene vlakte zonder groente, kruiden of grazend vee, ontstond pas in de 17de en 18de eeuw, toen de adel in Frankrijk en met name het vochtige Engeland grote lappen grond rondom haar kastelen tot lege groene vlaktes ging cultiveren.
De luxe van het gazon: de nutteloosheid van een groene lege ruimte.
Dit was de luxe van het gazon: de nutteloosheid van een groene lege ruimte. Het groene gras bleek uitstekend geschikt als exclusief statussymbool van de allerrijksten, zoals Yuval Noah Harari in Homo Deus (2015) beschrijft. In een tijd waarin hele steden afhankelijk waren van voedsel dat uit de omringende grond kwam, liet een gazon voor je kasteel zien dat je rijk genoeg was om de kostbaregrond voor iets nutteloos te gebruiken – én je had personeel genoeg om die nutteloze vlakte in stand te houden. De eigenaar zelf hoefde er juist niets nuttigs op te doen: op het gras kon je liggen, spelen, vrijen, picknicken, later ook sporten. Het gazon was daarom óók symbool van vrije tijd, die andere nieuwe luxe van de moderne tijd.
Reclame voor grasmaaiers uit de 19de eeuw: voor sport en tuin.
Het succes van het gazon, zou je dus kunnen zeggen, had een sociologische oorzaak. Iedereen wilde de status van de buren, waar het gras altijd groener is. Vanuit de adellijke regionen sijpelde het gazon in de 19de eeuw als statusverhogend luxeproduct door naar de hogere burgerij, mede dankzij de uitvinding van de grasmaaier in 1830, waardoor er minder personeel nodig was. Na 1950, toen de belofte van ‘welvaart voor iedereen’ werd gepropageerd, daalde het gazon als statussymbool nog verder de sociale ladder af, richting de rijtjeshuisbezitter.
Hier, in de voorsteden en buitenwijken, groeide een groen voortuintje uit tot zichtbaar bewijs van goed burgerschap. Onberispelijk gemaaid moest het zijn, want wie een wilde tuin had kon geen keurig burger zijn. Hele zaterdagen hielden huisvaders – de tuin was lang vooral taak van de man – zich bezig met maaien, sproeien, harken en knippen. De uitvinding van onkruidverdelgers moest er ondertussen voor zorgen dat het gras steeds zuiverder groen werd; andere gewassen dienden uit het gazon te worden geweerd.
Gazon van de Emirates Golf Club in Dubai, waar het groene gras een nieuw statussymbool is geworden.
De vraag is echter hoe lang deze gazonfixatie nog blijft. De gele plekken van deze zomer staan voor een grotere omslag in het ecologische denken rondom het gazon. In de groene vlaktes van de openbare ruimte, zoals bermen en parken, maakt het gras al vaker plaats voor biodivers groen, vol klavers en weidebloemen, die als beter voor insecten worden gezien en minder water nodig hebben. Gemeentes stimuleren particuliere tuinbezitters om minder te bewateren, maar ook om minder te maaien, zie de campagne Maai Minder, die uitgerekend uit gazonland Engeland stamt. Een goed burger heeft nu een wilde tuin; ‘suburbs lawns must die‘, zoals een campagne in de VS luidt.
Het gazon lijkt als statussymbool daarmee twee kanten op te kunnen gaan. Bij nieuwe rijken in Dubai wordt het strakke groene gazon in tijden van droogte nog steeds als symbool van luxe gezien, juist door de duizenden liters schaars water die eraan besteed moeten worden. Maar in het westen lijkt er een zekere gazonschaamte te ontstaan. In tuincentra nemen de alternatieven voor het gazon toe: lavendel en andere gewassen die hitte en droogte aankunnen; frambozenstruiken, groenten en ander eetbaar gewas; mossen en exotische planten voor de Japanse tuin, zoals Yuval Noah Harari tien jaar geleden in zijn ecologische kritiek op het gazon ook al suggereerde.
Of de groene nutteloze vlakte hiermee ook zal verdwijnen? Dat is moeilijk voorstelbaar. Cultureel is het zo diep geworteld, dat er nieuwe pogingen worden gedaan om een vlakje groen bij het huis te behouden. De reclames voor kunstgras, nu in opkomst, laten het zien: aangeprezen als een gazon voor de vrije tijd maar zónder wroeging vanwege al dat water – en je hoeft er ook nog eens helemaal niets voor te doen.
Japanse Tuin op landgoed Clingendael.