Abdullah Ibrahim (1934-2026) De pionier van de ‘Cape Jazz’, een mix van Afrikaanse en Amerikaanse muziektradities, componeerde het officieuze volkslied van de anti-apartheidsstrijd.
Abdullah Ibrahim in 2019 op het North Sea Jazz Festival.
Een soloconcert van Abdullah Ibrahim was soms een bijna spirituele ervaring. Je kon een speld horen vallen als hij in een volle concertzaal achter de vleugel plaatsnam. Met ingehouden adem volgde het publiek welke richting zijn handen zouden kiezen. Gebogen over de toetsen speelde hij ogenschijnlijk improviserend makkelijk twintig minuten of een half uur door voordat hij enig applaus dulde. Ook afgelopen maart nog, toen hij voor het laatst onthaald werd op het Cape Town International Jazz Festival in Kaapstad. Hij oogde fragiel, maar zijn aanslag was trefzeker als altijd. Het publiek in zíjn Kaapstad gaf hem een lange staande ovatie.
Maandag overleed pianist en componist Ibrahim op 91-jarige leeftijd in zijn Duitse woonplaats Prien am Chiemsee. Hij was de oervader van de ‘Cape Jazz’, de melodieuze dromerige jazzmuziek uit wat Zuid-Afrikanen de ‘moederstad’ noemen. Zijn karakteristieke geluid, waarin de grote diversiteit van stad en land zo herkenbaar versmolt met meer klassieke Amerikaanse jazz, was een inspiratie voor generaties Zuid-Afrikaanse musici. Ibrahim woonde al lang niet meer in Zuid-Afrika, maar in dat land kwam hij na het einde van de apartheid nog zeker ieder jaar terug voor optredens. Hij was er een soort levende legende geworden.
Dat had ook te maken met zijn rol en betekenis tijdens de apartheid. Zijn nummer ‘Mannenberg – Is Where It’s Happening’ uit 1974 is een soort officieuze soundtrack van de strijd tegen het racistische minderheidsregime geworden. Het klonk steevast bij demonstraties.
Na de neergeslagen scholierenopstand in Soweto, dit jaar vijftig jaar geleden, organiseerde Abdullah Ibrahim een benefietconcert voor het toen verboden ANC. De vrijgelaten ANC-leider Nelson Mandela – die Ibrahim eens „onze Mozart” noemde – haalde hem over in de jaren negentig terug te keren naar Zuid-Afrika. Hij speelde ‘Mannenberg’ bij Mandela’s inauguratie tot president in 1994. Het stuk ontroert nog steeds en klonk onlangs nog in New York, waar de in Kaapstad opgegroeide nieuwe linkse burgemeester Zohran Mamdani het bij zijn installatie liet horen.
Ibrahim werd in 1934 geboren als Adolph Johannes Brand. Zijn vader kwam om het leven bij een vechtpartij in een café en hij groeide op in de veronderstelling dat zijn moeder, die piano speelde in de kerk, zijn oudere zus was. Hij zat op school in het roemruchte Kaapse ‘District Six’, een kunstzinnige, multiculturele wijk die zich, tot ergernis van de Afrikaner machthebbers, niets aantrok van de rassenwetten. Hij dompelde zich er onder in de cultuur. Toen de wijk door het regime werd platgewalst, moesten de bewoners verhuizen naar een naargeestige township op de winderige Kaapse vlakte: Mannenberg heette die wijk.
Als muzikant stond hij in die tijd bekend als Dollar Brand. Hij kreeg, volgens het blad Songlines, de bijnaam Dollar van vrienden omdat hij altijd in de weer was met geïmporteerde Amerikaanse muziek. The Dollar Brand Trio kreeg eind jaren vijftig, begin jaren zestig groot succes in Zuid-Afrika en brak internationaal door toen jazzlegende Duke Ellington ze in Zürich had horen spelen en zijn naam verbond aan een album van het trio.
In 1965 verhuisde Brand naar New York. Daar speelde hij behalve met Ellington ook met grootheden als John Coltrane en Dexter Gordon. In 1968 keerde hij korte tijd terug naar Kaapstad, waar hij zich bekeerde tot de islam, het geloof van veel van zijn jeugdvrienden, en zijn naam veranderde in Abdullah Ibrahim.
Hoewel hij sommige albums, en ook ‘Mannenberg’, in Zuid-Afrika wist op te nemen, was optreden daar voor hem te beperkt: in de apartheidsadministratie was hij ‘kleurling’ (van gemengde afkomst) en mocht hij daarom eigenlijk alleen voor een publiek van kleurlingen spelen. Zijn leven lang toerde hij daarom de wereld over; ook op North Sea Jazz was hij een graag geziene gast. Ondanks zijn gevorderde leeftijd stonden bij zijn overlijden deze week op zijn site nog meerdere optredens voor later dit jaar aangekondigd.