Mega-investering Stikstof, netcongestie, watertekorten: voor de enorme fabriek die farmaceut Eli Lilly in Katwijk wil neerzetten gaan alle bouwbezwaren direct opzij. Omwonenden en gemeenteraadsleden worstelen zich door tientallen rapporten, de projectontwikkelaar en VVD-minister Karremans zien een ‘het kan wél-project’.
Het Amerikaanse farmaceutische bedrijf Eli Lilly krijgt een fabriekslocatie bij het Valkenburgse Meer in Katwijk.
Als windsurfer Arjan Planje – zwarte trui, korte broek – op een regenachtige namiddag in juni met zijn Nissan pick-uptruck de Zonneveldslaan in Katwijk op draait, stuit hij direct op een hek. Op de modderige vlakte achter het prikkeldraad staan graafmachines. Verderop de geraamtes van wat drie maanden geleden nog kassen waren. „Je ziet wat er gaande is”, zegt hij. „Ze zijn gewoon begonnen, zonder vergunning.” Op het informatiebord bij de ingang van het terrein staat de projectnaam: Eli Lilly, Fase 1.
Een van ’s werelds grootste farmaceuten vestigt zich in Katwijk, vlak naast het Valkenburgse Meer – op de gemeentegrens met Leiden. Daar heeft het Amerikaanse Eli Lilly samen met de Rotterdamse projectontwikkelaar RED Company een gigantische fabriek gepland, waar vanaf 2030 een wereldwijde lijn van obesitas-medicijnen van de band moet rollen – Ozempic-concurrenten in pilvorm.
Het bouwproject is zo’n 20 hectare groot en gaat zeker 2,6 miljard euro kosten. Daarmee is het een van de grootste buitenlandse investeringsprojecten in Nederland ooit, vergelijkbaar met de datacenters van Google en Microsoft in Noord-Holland. Donderdag moet de raad stemmen over het bouwplan, dat een gemeente als Katwijk ver te boven gaat.
Planje, mede-eigenaar van de surfschool aan het meer, is in korte tijd expert geworden. Hij kent de omgevingsvisies bijna woordelijk en laat geregeld van zich horen bij inspraakavonden. Want wat de komst van de 39,5 meter hoge fabriek – vrijwel net zo hoog als de Hervormde Kerk in het nabijgelegen dorp Valkenburg – doet voor de wind, laat zich raden. Als je het Planje vraagt is het besluit al lang en breed genomen. „Het geweld waarmee RED Company en Eli Lilly dit presenteren gaat ons ver de pet te boven”, zegt hij. „De overheid is de weg aan het plaveien, terwijl ze juist de bouwwoede zou moeten controleren.”
Arjan Planje en Jip Philippi, de eigenaren van de surfschool GearFreak aan het Valkenburgse Meer in Katwijk.
Dat de Amerikanen in Katwijk uitkwamen is mede te danken aan de doortastendheid van de Nederlandse overheid, zegt Marco Frenken, directeur van Eli Lilly Nederland. „Ze hebben zich, van gemeente tot de ministeries, enorm ingespannen om dit project mogelijk te maken.”
De lokale wethouder Stedelijke Ontwikkeling Gerard Mostert (ChristenUnie) hoorde in 2024 voor het eerst van de megaplannen. „Toen kwam de ontwikkelaar die deze grond in bezit had met de boodschap dat een grote Amerikaanse farmaceut interesse had.” Het Rijk vond dat „belangrijk” – vanwege „de investeringsbijdrage in de BV Nederland”, zegt hij.
Een van de grote fans van de pillenfabriek is dan ook Vincent Karremans (VVD). „Geweldig nieuws!”, postte hij eind 2025, toen nog als minister van Economische Zaken. Nog geen half jaar later, inmiddels overgestapt naar het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, gebruikte Karremans de komst van de Amerikaanse farmaceut naar Nederland als ultiem bewijs voor het belang van Schiphol voor de Nederlandse economie.
Natuurlijk wist hij van „mensen die wakker liggen van nachtvluchten, van zorgen over gezondheid, klimaat en leefomgeving”, zei hij in de Kamer. Maar aan de andere kant: vlak voordat de Amerikanen hun miljardeninvestering in Nederland aankondigden had de ceo van Eli Lilly hem verteld waarom er uit meer dan zestig locaties in Europa uiteindelijk voor „nota bene Katwijk” was gekozen. Dat was in „one word: Schiphol”, zei Karremans.
Vlak bij de bouwplaats, tussen de weilanden, woont Nelly Hernandez met man en kind. Ze komt net terug van haar werk als het gesprek op Eli Lilly komt. Het zit haar hoog, vertelt ze. „Mijn man is autistisch. We zijn niet zielig, maar we redden het omdat we in the middle of nowhere zijn gaan wonen.” Haar man kan thuiswerken in een „prikkelarme” omgeving en daardoor heeft de familie „een heel normaal leven”.
Op 3 november 2025, de dag dat Eli Lilly wereldkundig maakte naar Valkenburg te willen komen, kreeg Hernandez een brief in de bus. Daarin stond dat haar nieuwe buur een enorme fabriek zou worden. Dat was niet eerder bekendgemaakt, die informatie was „beursgevoelig”.
Met jarenlang een bouwput om de hoek kan haar man niet omgaan. Ze willen verhuizen, maar hun woning valt net buiten het gebied dat de ontwikkelaars hebben uitverkoren. Uitkoop is geen optie, hoorde ze. Vrijwel al haar buren zijn wel uitgekocht en zullen vertrekken. Het is David tegen Goliath, zegt ze. Hernandez is niet per se tegen die fabriek. „Maar het wordt ons door de strot geduwd.” Ze heeft „de tijd en energie niet meer om te vechten”. Inmiddels heeft ze toch een nieuwe afspraak staan met RED.
Bouwers en projectontwikkelaars kijken sinds een kwart eeuw verlekkerd naar de Zijlhoek, het gebied vol weilanden en kassen in de oksel van de A44 en de N206 naar Katwijk aan Zee. In 2002 huurden de agrarische ondernemers in het dichtbevolkte gebied het in glastuinbouw gespecialiseerde makelaarskantoor Vollebregt Barten in. Vijf jaar later lag er een deal met ontwikkelaar Dura Vermeer, maar sloeg de economische crisis de bouwplannen plat.
Het duurde meer dan tien jaar voor er een nieuwe poging kwam. Namens vijf tuinders – Snoeker potplanten, Royal Van Zanten, Rodewijk Flowers, Hoveniersbedrijf Van der Nagelen en Fossa Fora – organiseerde Vollebregt Barten in 2022 een beauty contest voor projectontwikkelaars. Zo kwam RED Company in beeld, de bouwer van onder meer de 159 meter hoge Baan Tower in Rotterdam en volgens de eigen website „een frisse wind in de vastgoedwereld”.
RED-directeur Nanne de Ru hoefde niet lang na te denken. „Het was een verouderd tuinbouwgebied waar al veel langer plannen bestonden”, zegt hij. Bovendien kende De Ru het gebied, omdat hij eerder een kantoorgebouw realiseerde voor farmaceut Johnson & Johnson op het nabijgelegen Leiden Bioscience Park.
Op 17 maart 2022 sloten de vijf tuinders een contract met RED. Als het De Ru lukte een koper te vinden voor hun grond, werden zij allemaal miljonair. In september 2025 kregen de tuinders opeens een belletje: er was beweging. Er zouden geen woningen komen, maar er was een buitenlandse partij in beeld. Ze mochten er met niemand over praten.
Het ging on-Nederlands snel, zegt makelaar Daan van Winden van Vollebregt-Barten. De plannen, het overleg met alle overheden, de onderzoeken, de grondtransacties. „Het was van een omvang en een vaart die je niet vaak meemaakt. Bouwprojecten duren vaak eindeloos, maar als iedereen het wil, dan krijgen we het snel van de grond”, zegt hij.
Toen begin 2026 de definitieve contracten werden getekend, bleek hoe lucratief de deal was. Per vierkante meter betaalde RED ruim boven de 200 euro, plus een bedrag van enkele tonnen omdat de tuinders hun bedrijf voortijdig beëindigden, blijkt uit gegevens van het Kadaster. Totale uitkoopsom voor de vijf bedrijven: ruim 57 miljoen euro. Grootverdiener is een bv van Royal van Zanten, die een boekwinst van meer dan 20 miljoen euro maakt op de grondverkoop.
Vijf tuinders maken plaats voor de nieuwe fabriek. Zij werden in totaal voor 57 miljoen euro uitverkocht.
Onderdeel van de contracten is dat de tuinders beloven geen bezwaar te maken tegen de bouwplannen. Als NRC Rodewijk Flowers belt voor een toelichting, is dat laatste goed doorgedrongen. De man die de telefoon opneemt wil geen enkele toelichting geven. „We hebben afgesproken dat we geen rare dingen communiceren,” legt hij uit. „Daarom beantwoord ik maar helemaal geen vragen.”
Het geschuif met miljoenen staat niet vermeld in de bijna negentig documenten van zeventien advies- en ingenieursbureaus die de Katwijkse raadsleden door moeten spitten vóór de stemming donderdagavond. De circa 4.500 pagina’s vormen in de woorden van projectontwikkelaar De Ru een „het kan wél”-pakket. De kern: de ontwikkeling van de pillenfabriek is „ruimtelijk en milieutechnisch verantwoord”. Voor álle problemen waarmee de bouw en projectontwikkeling in Nederland kampen hebben RED en Eli Lilly een oplossing.
Neem stikstof. Een „ecologische beoordeling” heeft laten zien dat „ook cumulatief, significant negatieve effecten kunnen worden uitgesloten”, ondanks de beschermde natuur in het duingebied vijf kilometer verderop. Netcongestie – dat er de komende jaren geen stroomaansluiting beschikbaar is voor Eli Lilly is geen probleem. De Amerikanen gaan op het terrein stroom opwekken met „gasgestookte generatoren”. Die vormen volgens de rapporten een „tijdelijke en overgangsgerichte energievoorziening”.
Idem voor het waterverbruik. De dieetpillenfabriek gaat zo’n 1.000 kubieke meter per dag gebruiken, waarvan drinkwaterbedrijf Dunea ruim driekwart moet leveren. Eli Lilly belooft maatregelen die „de waterefficiëntie aanzienlijk verbeteren en aansluiten bij de principes van circulair waterbeheer”.
Van problemen met het huisvesten van arbeidsmigranten is ook al geen sprake. „Slechts circa 20 procent van de werknemers zal zich naar verwachting nieuw in de regio vestigen”, staat in de plannen. Zelfs aan de dieren is gedacht, er komt onder meer nader onderzoek naar „de steenmarter” en „de vliegroutes” van vleermuizen.
Het doorspitten van de duizenden pagina’s is voor raadsleden een gigantische klus. Het project slokt bijna alle tijd op die raadslid Barend Tensen (CDA) heeft. Voor een lekenbestuur is het eigenlijk niet te behappen, zegt Gijsbert Schrijvers (KiesKatwijk). In de twaalf jaar dat hij bij de gemeente werkt, heeft hij „nog nooit zo’n dossier voor mijn neus” gehad. „Je moet expert zijn om hier vat op te krijgen.”
Nu het project Eli Lilly in een stroomversnelling is geraakt, laten ook dorpsbewoners van zich horen. Wethouder Mostert vat hun bezwaren in één zin samen, op een informatieavond begin juni: „Waarom zo groot, waarom zo snel en moeten we dat hier willen?”
Op die avond in het buurthuis annex sportcafé botsen twee werelden. Je hebt de consultants en „experts” die in het project zijn ingevoerd, van Lilly, RED en de gemeente, die een-op-een uitleg geven aan buurtbewoners. Een aantal van hen spreekt alleen Engels, waar sommige bewoners over mopperen. En dan zijn er de inwoners, vaak overdonderd door de schaal van het project.
Een van de verontruste omwonenden is Vincent Hengst, die tegen Mostert zegt: „Ik wil mijn zorgen uiten. Iedereen loopt maar te ouwehoeren en niks wordt opgeschreven. De bevolking wordt niet geïnformeerd.” Een medewerker van de gemeente vraagt hem zijn vragen te noteren en in een doos te stoppen.
Volgens Hengst wordt Lilly er „in recordtempo doorheen gejast”. Zelf woont hij in de nabijgelegen nieuwbouwwijk ’t Duyfrak. De Oude Rijn, waar Lilly gezuiverd afvalwater mag lozen, daar zwemt hij ’s zomers. „Wat ik om me heen hoor: het is allang besloten. Deze avond is een moetje.” Hij is somber. „Daar gaat het vertrouwen in de politiek. Over vier jaar stemt iedereen Forum.”
Wethouder Mostert bestrijdt dat de komst van Eli Lilly een uitgemaakte zaak is. Hij benadrukt dat de gemeente nog tegenprestaties van het Rijk verwacht, zoals budget om een vastgelopen verkeersknooppunt op de N206 op te lossen. „De btw op de bakstenen van de fabriek is al meer waard.” Bovendien zal de gemeenteraad – als die donderdag instemt met een voorlopig positief advies – deze zomer een second opinion inwinnen bij een onafhankelijk bureau. In de herfst volgt een definitief besluit.
In de surfschool wijst Jip Philippi naar kaarten op zijn computer. Een paar jaar terug zat hij in overleggroepjes met de gemeente, provincie, RED en omwonenden van het Valkenburgse Meer. Samen kwamen ze in 2024 tot een gebiedsconvenant waarin werd afgesproken dat de woningen en kantoren aan de overkant van het meer niet té hoog zouden worden. Een paar procent van de woningbouw, dicht bij het centrum van het dorp, zou 40 meter hoog kunnen worden, vertelt Philippi. Zo hadden de surfers weinig last van de plannen.
Even was er nog sprake van de bouw van drie hoge windmolens aan het water, maar de gemeenteraad ging daarvoor liggen, memoreert Planje. De molens zouden het ‘recreatieve karakter’ van het meer te veel aantasten. Anti-Lilly is hij niet, benadrukt hij, maar de keuze voor deze locatie begrijpt hij niet.
Philippi noemt het „bijzonder” dat door Lilly’s komst de eerdere afspraken nu al van tafel gaan. „Dat het plan iets afwijkt snap je wel, maar dit is het tegenovergestelde. Waar overleg je dan voor?” Katwijk heeft weinig te winnen bij de komst van Lilly, vindt Philippi: „Het is alsof een olifant in een koelkast wordt gepropt. Nu zitten we met zijn allen die koelkast groter te maken in plaats van te zeggen: het gaat niet passen.”
Reageren? Onderzoek@nrc.nl