Europees migratiepact De Italiaanse overheid is erg te spreken over de nieuwe, strengere Europese asielregels en zegt Europa de weg te hebben getoond. Maar volgens asielexperts in Italië is het migratiepact gedoemd te mislukken, omdat het sluitstuk – afspraken met derde landen – ontbreekt.
„Verenigd verwerpen wij racisme, oorlogen en uitbuiting”, staat op een spandoek bij een betoging in Rome op 13 juni voor verdraagzaamheid jegens migranten. Dat was een reactie op een bijeenkomst van extreemrechts in de Italiaanse hoofdstad, waarin tot ‘remigratie’ van irreguliere migranten werd opgeroepen.
De Italiaanse premier Giorgia Meloni probeert haar politieke kapitaal in de EU te vergroten met het Europese migratiepact. Italië vindt dat het de rest van Europa de weg heeft getoond naar een veel strengere aanpak van migratie. Deze „copernicaanse revolutie” zou er zonder Italië niet zijn geweest, zei de Italiaanse minister van Binnenlandse Zaken, Matteo Piantedosi, tijdens een persconferentie in Rome. „Wij menen dat wij, als land en als Italiaanse regering, de belangrijkste spelers zijn geweest in het hervormingsproces van het Europese asielstelsel”, vervolgde de partijloze minister die dicht bij de rechtse Lega-partij van Matteo Salvini staat. Salvini is een bekende hardliner inzake migratie.
Dat is ook altijd de lijn geweest van de radicaal-rechtse Meloni, sinds oktober 2022 premier. De ‘zeeblokkade’ die ze tijdens haar verkiezingscampagne beloofde kwam er niet, maar Meloni stond op de eerste rij toen de EU deals sloot met Tunesië en Egypte, om migranten weg te houden in ruil voor meer economische samenwerking. In 2023 sloot Meloni hoogstpersoonlijk een akkoord met de Albanese premier Edi Rama, om migranten die op weg waren naar Italië in twee gesloten centra in Albanië de asielprocedure te laten doorlopen.
Het akkoord was van meet af aan controversieel, omdat het de Europese asielprocedure verschuift naar een derde, niet EU-land en juridisch discutabel is. De toepassing ervan werd verschillende keren door Italiaanse rechters geblokkeerd. Maar Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen prees het akkoord als een voorbeeld van ‘out of the box’-denken en zette zo de toon. Daarna werd de Albanië-deal in heel wat Europese hoofdsteden nieuwsgierig besnuffeld.
Italië behoort met Griekenland, Spanje en in mindere mate Cyprus tot de Zuid-Europese landen die al tientallen jaren te maken hebben met een grote migratiedruk. Volgens cijfers van de VN-Vluchtelingenorganisatie UNHCR kwamen dit jaar tot nu toe 12.301 migranten per boot naar Italië, 12.969 naar Griekenland, 10.224 naar Spanje (vasteland en Canarische eilanden) en 662 naar Cyprus. Op deze landen aan de Europese buitengrenzen rust nu de zwaarste taak en verantwoordelijkheid om de strengere Europese regels toe te passen en het migratiepact te doen slagen.
Dat maakt Italië een van de belangrijkste uitvoerders van het nieuwe Europese pact. Maar Italiaanse migratiedeskundigen zeggen dat de Italiaanse overheid allesbehalve klaar is voor deze klus.
Volgens de Siciliaanse asielexpert Fulvio Vassallo Paleologo, een bekende stem in het Italiaanse migratiedebat, slaat dit Europese pact duidelijk een meer repressieve richting in, terwijl het belangrijkste element ontbreekt. „Er zijn nog geen terugkeerhubs in derde landen, terwijl die het sluitstuk moesten vormen van dit migratiepact”, zegt hij aan de telefoon.
In deze uitzetcentra buiten de EU moeten afgewezen asielzoekers wachten op hun repatriëring. De juridische basis voor deze uitzetcentra is bijna rond – het Europees Parlement stemt woensdag over de terugkeerverordening – maar de praktische uitvoering ervan staat nog in de kinderschoenen. Terwijl de EU ernaar streeft met de nieuwe procedures van drie maanden migranten uit veilige landen sneller af te wijzen en uit te zetten, rijst de vraag: waar naartoe? Niet alleen zijn er nog geen uitzetcentra in derde landen, daarbij verlopen repatriëringen moeizaam omdat veel landen van herkomst niet willen meewerken.
„Vorig jaar zette Italië slechts 4.780 afgewezen migranten uit”, zegt Matteo Villa, asielexpert en data-analist bij het Instituut voor Internationale Politieke Studies, een denktank in Milaan. „Italië probeert de druk al jaren te verlichten, door migranten door de mazen te laten glippen en ze naar meer noordelijke EU-lidstaten verder te laten reizen. Als het nieuwe migratiepact écht werkt, dan verliest Italië dit veiligheidsventiel.” Registratie van asielzoekers in de centrale database Eurodac moet voortaan voorkomen dat asielzoekers verder kunnen reizen.
Ook volgens de nieuwe regels blijft het land waar asielzoekers aankomen in de EU verantwoordelijk voor de afhandeling van de asielaanvraag. Vorig jaar werd bijna de helft van de asielverzoeken gedaan in Italië, Spanje en Griekenland. Europa wil met het migratiepact wél de solidariteit tussen EU-landen vergroten. Lidstaten kunnen migranten overnemen of die solidariteit afkopen met operationele steun, of door 20.000 euro te betalen per migrant, de optie die onder andere Nederland verkiest. Voor alle frontlijnlanden samen gaat het in totaal om 420 miljoen euro – een „peulenschil”, zegt Villa. Ook Fulvio Vassallo Paleologo is kritisch: „De Europese solidariteit bestaat vooral op papier. Of dat geld ook zal worden betaald, is nog onduidelijk.”
Demonstranten protesteren tegen de centra in Albanië waar Italië migranten naartoe stuurt.
Waarom juicht Italië het Europese migratiepact dan toe? Deels omdat het de strenge denkrichting van de regering-Meloni over migratie ondersteunt, deels omdat Rome op de solidariteitsbijdrage van andere landen hoopt én omdat het denkt de centra in Albanië te kunnen inschakelen als terugkeerhubs. Juridisch is dat nog niet vanzelfsprekend. De uitzetcentra in derde, niet EU-landen, moeten straks dienen voor migranten die in een EU-lidstaat formeel zijn uitgewezen, en niet voor asielzoekers of mensen uit veilige landen voor wie de nieuwe zogeheten grensprocedure is bedoeld.
De laatste tijd gebruikte Italië de Albanese centra al wel als gesloten detentiecentra voor uitgeprocedeerde migranten – hoewel dat oorspronkelijk niet de bedoeling was. Zelfs in die vorm is het Albanië-model bepaald geen succes: het repatriëringspercentage ligt er met 15 procent een stuk lager dan de 40 procent die vanuit Italiaanse gesloten centra wordt uitgezet.
Ook de afhandeling van de grensprocedures wordt voor Italië bepaald niet makkelijk, zegt Fulvio Vassallo Paleologo. „In het komende eerste jaar dat het migratiepact van kracht is moet Italië volgens door Europa opgestelde streefcijfers 16.032 grensprocedures binnen drie maanden afhandelen, maar voor zo’n groot aantal heeft het nu niet de capaciteit”, zegt de asielexpert.
Om zijn capaciteit te versterken, krijgt Italië Europese steun: voor de periode 2021-2027 is aan Italië meer dan 1 miljard euro toegezegd. Maar hoeveel geld al is besteed, is zeer onduidelijk. Verwacht wordt dat met snellere procedures de druk straks verder stijgt op de gesloten centra voor uitgewezen asielzoekers. Daar is de capaciteit in Italië al jaren schaars en door brandstichtingen en andere vernielingen, uit protest tegen de slechte condities, werd dat de afgelopen jaren nog minder. Er zou nog maar ruimte zijn voor zo’n 672 mensen.
Italië heeft nog twee andere soorten asielcentra. Wie aankomt via zee, bijvoorbeeld op het eilandje Lampedusa, wordt daar naar een ‘hotspot’ gebracht, een centrum voor zeer kort verblijf. In de Italiaanse hotspots is plek voor zo’n drieduizend mensen. In die centra zou er door het nieuwe migratiepact niet zoveel veranderen, want de migranten worden van daaruit doorgaans na een dag of twee overgebracht naar open asielcentra elders in het land. Daar verblijven mensen in de normale asielprocedure van maximaal een half jaar.
Volgens de VN-kinderrechtenorganisatie Unicef zitten op dit moment zeker 133.387 migranten en asielzoekers in het Italiaanse opvangsysteem. Wordt hun aanvraag geweigerd, dan kunnen zij terechtkomen in een gesloten centrum, in afwachting van repatriëring. Maar daar is er dus al heel weinig plek.
Migranten worden vanuit Italië door de politie naar Albanië gebracht op 11 april 2025.
Waarom creëert Italië dan niet meer plaatsen? Dat probeert het al jaren, maar het ligt praktisch moeilijk. In mei kondigde minister van Binnenlandse Zaken Piantedosi in het parlement aan dat de capaciteit in bestaande gesloten centra wordt vergroot, en dat er zes detentiecentra voor uitgeprocedeerde asielzoekers bij komen. Maar de plannen stuiten op weerstand van lokale bestuurders en burgers. Vorig jaar zei Piantedosi dat er al twee centra voor de nieuwe versnelde grensprocedures zijn geopend, maar hij zei niet waar.
Asielexpert Vassallo Paleologo denkt dat de druk op de gesloten centra straks verder stijgt, niet alleen door de snellere procedures. „Er komt immers ook meer toezicht op asielzoekers in open centra. Wie zo’n centrum verlaat, dreigt ongewild zijn asielprocedure af te breken.” En komt dan – in theorie – in een gesloten repatriëringscentrum terecht. Maar omdat daar weinig plek is, dreigt voor anderen gewoon een leven als irreguliere migrant. „Het nieuwe migratiepact wordt zo een fabriek van clandestiniteit”, oordeelt de deskundige.
De rechten van de migrant staan volgens hem onder toenemende druk, want snellere procedures zullen leiden tot minder tijd om rechtsbijstand in te roepen en een negatief asielbesluit aan te vechten. Ook voor de Italiaanse overheid is dit pact geen goeie deal, vult Matteo Villa aan, omdat Italië nog steeds verantwoordelijk blijft voor zeer veel asielprocedures en er nu al niet in slaagt veel afgewezen migranten te repatriëren. „Werkt het pact wél, dan komt Italië er bekaaid van af”, zegt Villa, die voorspelt dat Italië een manier zal zoeken om de migranten toch door te laten reizen of hen in ieder geval niet terug te nemen.