De Nederlandse overheid kan pas responsief en soeverein zijn als zij haar informatie opslaat in het juiste bestandsformaat: computeruitleesbaar, zodat informatie over burgers zonder afhankelijkheid van dominante softwareleveranciers en volgens democratische rechtsprincipes kan worden gebruikt.
Na een dramatische reeks mislukte ICT-projecten deed de commissie-Elias in 2014 stevige aanbevelingen over de ICT-infrastructuur van het Rijk. In de jaren die volgden kwamen digitale hoofdpijndossiers als de Toeslagenaffaire, de falende hersteloperatie in Groningen, discriminerende algoritmen van SyRI tot DUO, en de WIA-chaos bij het UWV aan het licht. Dit alles leidde tot grote maatschappelijke schade en vele miljarden aan herstelkosten. Vorig jaar nog analyseerde regeringscommissaris Arre Zuurmond in Dwars door de orde hoe de overheid haar informatie beheert en hierin structureel tekortschiet, ten koste van proactief en responsief handelen.
Twee grondige diagnoses van mensen die wisten waar ze over praatten. Maar intussen groeien zowel de publieke kosten als de digitale frustratie door. Alleen al bij de politie stegen de ICT-uitgaven in vier jaar met 33 procent, van 671 miljoen naar 890 miljoen euro. En dit patroon geldt voor zo ongeveer de gehele publieke sector. Een groot deel hiervan verdwijnt in de zakken van Amerikaanse technologiebedrijven. Ten koste van onze digitale soevereiniteit.
We hebben het lek nog steeds niet boven water. Omdat we de essentie missen.
Over de auteurs
Kees Verhoeven is onafhankelijk techexpert en voormalig Kamerlid namens D66. Martijn Aslander is technologiefilosoof en trekker van de pilot Informatie Autonomie.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Naast de ICT-infrastructuur en de informatiehuishouding is er een derde laag die Elias noch Zuurmond hebben benoemd, namelijk de fundamentele laag van het bestandsformaat. Zolang deze onbesproken blijft, is de zo gewenste responsieve en soevereine overheid een illusie.
Sta ons toe dit uit te leggen.
Een burger die informatie opvraagt over zijn toeslagendossier of zijn aardbevingsschade, krijgt doorgaans één grote stapel ongestructureerde documenten. Ook rechters worden opgezadeld met bewijsmateriaal dat amper valt te reconstrueren. Dit is het even logische als lelijke gevolg van de manier waarop belangrijke informatie verspreid over tientallen overheidssystemen is opgeslagen.
Een overheid die haar eigen informatie niet op schaal kan doorzoeken en beredeneren, heeft geen grip op haar eigen geheugen. Terwijl een democratische rechtsstaat juist vereist dat besluiten navolgbaar en uitlegbaar zijn: wie besloot wat, wanneer, op basis waarvan? Maar als de informatie hierover zit opgesloten in hoogdrempelige bestandsformaten die geen doorzoekbaar spoor achterlaten, is het afleggen van verantwoordelijkheid (een wettelijke plicht!) structureel onmogelijk. Zo lijdt onze rechtsstaat dus onder het feit dat de digitale bewijsketen nooit goed is aangelegd.
Om hier verandering in te brengen is het nodig de stap te zetten van digitaliseren naar informatiseren.
Digitaliseren is het overbrengen van een fysieke werkelijkheid naar een computer. Informatiseren is informatie zo opslaan dat een computer weet wat wat is en erover kan redeneren. Hierbij is het juiste bestandsformaat cruciaal. Een Word-document is een gedigitaliseerd vel papier en een pdf is in wezen een fotokopie. Dit type bestanden is niet computeruitleesbaar en bovendien lastig doorzoekbaar. Omdat de overheid hier massaal gebruik van maakt, zoeken legers ambtenaren handmatig door bestanden. Dit betekent dat er vele uren gaan zitten in werk dat een computer in seconden kan uitvoeren. Mits het bestandsformaat computeruitleesbaar is en vrij van leveranciersdwang, zoals .txt, .md of .csv.
In plaats van blind in te zetten op AI moet de overheid daarom doelgericht investeren in IA, informatie-autonomie, oftewel het juiste bestandsformaat. Met AI ram je met een Amerikaanse bulldozer door de voordeur in de hoop toevallig iets te vinden. Met IA kun je met je eigen sleutel naar binnen om te zien wat er aan de hand is. AI-modellen werken namelijk probabilistisch: ze schatten de meest waarschijnlijke betekenis van wat ze tegenkomen. Dat gaat geregeld mis (hallucineren) en kost rekenkracht, grondstoffen en stroom: allemaal hulpbronnen die we beter elders kunnen inzetten.
Een computer daarentegen, die deterministisch redeneert op gestructureerde data in uitleesbare bestandsformaten, weet het zeker. Dat is wat we nodig hebben. Immers, besluiten over burgers vereisen zekerheid, geen waarschijnlijkheid.
Dit blijft niet bij een idee. We brengen het al in de praktijk met de Pilot Informatie Autonomie waaraan onder meer de Belastingdienst, het UWV en de politie deelnemen. In het kader van deze pilot maakte een teamlid in welgeteld twintig minuten een UWV-overzicht dat hun data-analisten doorgaans weken werk kost. Dit deed hij in twintig minuten. Gratis, lokaal op zijn eigen computer, zonder extra kosten. Het enige verschil was het bestandsformaat.
Terwijl we dit artikel schrijven, worden in meerdere grote overheidsorganisaties opnieuw fouten gemaakt die opnieuw tot miljardenschade gaan leiden. Puur omdat de informatie van deze instanties gevangen zit in het verkeerde bestandsformaat en ze er dus niet effectief mee kunnen werken.
Het is dringend tijd voor een indringend gesprek, in bestuurskamers en aan techneutentafels. Met als centrale inzet de collectieve overstap op bestandsformaten die computeruitleesbaar zijn. Gelukkig zijn hier geen miljardenprogramma’s voor nodig. En ook geen nieuwe wetten of nog meer softwareleveranciers. Integendeel. Met het juiste bestandsformaat kunnen we veel meer met veel minder. In deze tijd van bezuinigingen en wantrouwen is dat een unieke kans.
De eerste stap is eenvoudig: leg bij elke nieuwe aanbesteding vast dat de informatie die een systeem produceert computeruitleesbaar moet zijn. Zodat de overheid met doodgewone computers en zonder peperdure software kan doen waar zij voor verantwoordelijk is: burgers behandelen op een manier die past bij de democratische rechtsstaat. Responsief en soeverein.
Het zou letterlijk een prestatie van formaat zijn.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant