Europees migratiebeleid Sluitstuk van het Europese migratiepact dat vorige week inging, is een strengere terugkeerregeling voor afgewezen asielzoekers. Daarmee wordt het mogelijk ‘terugkeercentra’ op te zetten in niet-Europese landen. Het Europees Parlement stemt woensdag over de terugkeerregeling.
Migranten gaan in Albanië aan boord van een schip van de Italiaanse kustwacht. (AP Photo/Vlasov Sulaj)
Europese landen willen meer afgewezen asielzoekers uitzetten. Vorig jaar ging ruim een kwart weg, blijkt uit data van Eurostat. De Europese Unie wil die wens ondersteunen. Na lange onderhandelingen sloten het Europees Parlement, de Europese Commissie en de lidstaten begin deze maand een akkoord over een strengere terugkeerregeling voor afgewezen asielzoekers. Het Europees Parlement stemt woensdag in Straatsburg over de regeling, die gezien wordt als het sluitstuk van het Europese asiel- en migratiepact dat op 12 juni officieel is ingegaan.
Naast een grotere nadruk op gedwongen terugkeer en een verruiming van de detentiemogelijkheden – bijvoorbeeld huiszoekingen bij mensen die een lidstaat als een veiligheidsrisico beschouwt – wordt het mogelijk zogeheten ‘terugkeercentra’ op te zetten in niet-Europese landen. Europese lidstaten kunnen in hun land afgewezen asielzoekers dan uitzetten naar een centrum in een derde land, waar zij wachten tot ze definitief worden teruggestuurd.
De terugkeerregeling kan een rechtse meerderheid krijgen als de christendemocraten instemmen. Renew-Europarlementariër Fabienne Keller hoopt met een motie kinderen en families uit te zonderen van de centra.
Volgens de nieuwe regeling moeten lidstaten hun afspraken met een derde land vooraf aan de Commissie melden. Ook moet het derde land mensenrechten en internationaal recht respecteren, maar de vraag is in hoeverre de Commissie dat zal controleren en handhaven.
Mensenrechtenorganisaties zijn tegen: zij waarschuwen de EU voor mensenrechtenschendingen als asielprocedures worden uitbesteed aan derde landen. Zeker als het niet-democratische landen betreft waar de rechtsstaat en mensenrechten niet (altijd) gerespecteerd worden. Amnesty International spreekt van ‘deportatiecentra’, omdat mensen tegen hun zin naar een land worden gebracht waar ze niet willen zijn en geen band mee hebben.
De vraag blijft welk land zijn grond wil lenen voor een opvangcentrum voor mensen die Europa heeft afgewezen. Italië is pionier op dit gebied: het heeft in Albanië, geen EU-lid, een centrum gebouwd waar het migranten naar toe stuurt. Het is omstreden, vanwege zorgen over het welzijn van de migranten, en twijfels over de juridische houdbaarheid ervan. Er loopt een juridische procedure over bij het Europees Hof van Justitie, aangespannen door het beroepshof van Rome.
Hier migranten heen sturen kan in overeenstemming met het Europees recht, luidde vorige week het advies van advocaat-generaal Laila Medina van het Europees Hof van Justitie. Op voorwaarde dat de migranten in Albanië dezelfde bescherming ontvangen als ze op Italiaans grondgebied hadden gekregen. En daar is Medina kritisch over: Italië laat niet duidelijk blijken hoe het de rechten van mensen waarborgt, bijvoorbeeld rond contact met familie, advocaten, en om vrijgelaten te worden zodra de detentie afloopt.
Het is onbekend met welke landen Europese lidstaten op dit moment gesprekken voeren, al zei de Cypriotische minister van Migratie Nicholas Ioannides te verwachten dat de centra in Afrika of Azië komen, „niet dicht bij de Europese grenzen”.
De Europese lidstaten hebben waarschijnlijk van de mislukte Rwanda-deal in het Verenigd Koninkrijk geleerd hun kaken op elkaar te houden tot er een definitieve overeenkomst ligt, om een publieke nederlaag te voorkomen. Het Britse Hooggerechtshof oordeelde eind 2023 dat het plan onwettig was omdat het VK Rwanda niet als veilig kon beschouwen. Na zijn aantreden in 2024 trok premier Keir Starmer de stekker uit het plan.
Op 7 mei vlogen de Oostenrijkse ministers van Binnenlandse en Buitenlandse Zaken naar Oezbekistan om „een migratie- en mobiliteitspartnerschap” tussen de twee landen te bezegelen. In ruil voor betere toegang tot de Europese arbeidsmarkt voor Oezbeken zal Tasjkent dienen als tijdelijke opvangplek voor door Oostenrijk uitgezette asielzoekers, met name Afghanen. Die zullen vanuit daar uiteindelijk worden uitgezet naar Afghanistan, dat een landsgrens deelt met Oezbekistan.
Nederland is samen met Denemarken, Duitsland, Griekenland en Oostenrijk op zoek naar een geschikte locatie, zo zei minister van Asiel Bart van den Brink (CDA) eerder dit jaar. In mei wilde Van den Brink geen antwoord geven op de vraag of een centrum in Oeganda een optie zou zijn. Vorig jaar september bleek dat Nederland gesprekken voerde met het Afrikaanse land om daar in Nederland afgewezen asielzoekers naar uit te zetten.
Protest bij het centrum voor migranten in Albanië, in november 2025.