Hoe kun je kinderen losweken van het scherm? Volgens wetenschapsjournalist Michaeleen Doucleff is simpelweg het apparaat afpakken niet genoeg. Er moet iets tegenover staan. En daarvoor is het cruciaal te begrijpen hoe dopamine werkt.
schrijft voor de Volkskrant over grote en kleine levensvragen.
Het moest een ontspannen middag op het strand zijn. Maar terwijl haar dochter Rosy volledig opging in het bouwen van een zandkasteel, lukte het wetenschapsjournalist Michaeleen Doucleff niet om te genieten. ‘Ik dacht aan mijn telefoon. Aan mijn mails, berichten en sociale media. Ik voelde me onrustig en chagrijnig.’
In haar dagelijkse routine ervoer ze nog zelden een gevoel van voldoening. Altijd was ze bezig met de volgende prikkel: wat ze op HBO zou kijken als haar dochter sliep, wat ze ging bestellen bij Starbucks. ‘Het was alsof mijn hersenen waren veranderd.’
Op het strand bekroop haar een pijnlijke gedachte: misschien zou haar dochter dit ook overkomen. Want als zijzelf zo sterk was veranderd door de constante stroom aan digitale prikkels, wat betekende dit dan voor het opgroeiende kinderbrein? Die vraag vormde het vertrekpunt van haar boek.
In Dopamine Kids, dat op 23 juni in Nederlandse vertaling verschijnt, noemt Doucleff digitale apparaten en ultrabewerkt voedsel ‘dopaminemagneten’: producten die inspelen op een fundamenteel systeem in onze hersenen en daardoor een steeds grotere plaats in het gezinsleven innemen.
‘Veel mensen denken dat dopamine het stofje van plezier en geluk is’, zegt Doucleff. ‘Zelf dacht ik ook dat mijn dochter graag naar tekenfilmpjes keek omdat ze daar enorm van genoot. Maar de neurowetenschap vertelt ons iets anders.
‘Dopamine draait niet in de eerste plaats om plezier. Het gaat om verlangen, hunkeren en motivatie.’ Het is als een ingebouwde ‘doe het nog een keer’-knop die ons aanspoort om gedrag te herhalen.
Dat systeem heeft evolutionair gezien een belangrijke functie. Het motiveert mensen om voedsel te zoeken, relaties aan te gaan en nieuwe dingen te leren. Zonder dopamine zouden we nauwelijks initiatief nemen.
De wetenschappelijke basis voor die ideeën komt onder meer uit onderzoek van neurowetenschapper Kent Berridge van de Universiteit van Michigan.
In een beroemd experiment verwijderde hij vrijwel alle dopamine uit de hersenen van ratten. De dieren werden apathisch en moesten zelfs met een sonde worden gevoerd. Opmerkelijk genoeg bleek uit hun gezichtsuitdrukkingen dat ze nog steeds genoten van zoet voedsel. ‘Zelfs zonder dopamine konden ze plezier ervaren’, zegt Doucleff. ‘Wat wegviel was niet het genieten, maar de motivatie.’
Toen onderzoekers vervolgens het dopaminegehalte verhoogden, vertoonden de dieren juist obsessief gedrag. Sommige ratten aten veel meer dan ze nodig hadden, andere bleven dezelfde handelingen eindeloos herhalen.
Voor Doucleff was dat inzicht een kantelpunt. Als dopamine niet het molecuul van plezier is, maar van verlangen, dan verklaart dat waarom mensen steeds weer grijpen naar sociale media of een zak chips, zelfs wanneer die gewoonten minder voldoening geven dan ze verwachten.
‘Veel moderne producten zijn ontworpen om ons verlangen maximaal te activeren. Maar ze geven veel minder van het gevoel van voldoening dat normaal gesproken volgt nadat je ergens moeite voor hebt gedaan.’
Ze vergelijkt het met een sportprestatie, een zelfgekookte maaltijd of een middag tuinieren.
‘Dan ontstaat een gevoel van tevredenheid. Je denkt: ik heb iets bereikt. Ik kan even rusten. Bij veel digitale producten bereik je dat punt nauwelijks. Je blijft verlangen zonder ooit echt voldaan te raken.’
Ouders bevinden zich op onbekend terrein. ‘Smartphones zijn pas een jaar of vijftien onderdeel van het dagelijks leven’, zegt Doucleff.
Veel van de opvoedadviezen rondom schermtijd gaan over het beperken ervan. Maar volgens de wetenschapsjournalist gaat het eerder om de vraag: waar wil je dat je kind zijn vrije tijd wél aan besteedt? ‘Google, Roblox en andere bedrijven hebben een heel duidelijk plan voor onze kinderen. Ze willen zoveel mogelijk van hun tijd en aandacht.’
Ouders moeten daarom óók een duidelijk plan hebben. En daar gaat het vaak mis. ‘Ouders pakken het scherm af en zeggen: ga jezelf maar vermaken’, zegt ze. ‘We denken namelijk dat het goed is als kinderen zich leren vervelen. Het zou de creativiteit stimuleren. Dat idee komt vooral uit ouder onderzoek. Nieuwere studies laten zien dat langdurige verveling helemaal niet zo positief uitpakt. Kinderen kunnen zich er juist somber, rusteloos of eenzaam door gaan voelen.’
Simpelweg een smartphone, tablet of gamecontroller afpakken is volgens haar daarom zelden voldoende. ‘Als een kind jarenlang vooral plezier, spanning en avontuur via schermen heeft ervaren, dan heeft het brein nauwelijks geleerd om naar andere activiteiten te verlangen.’
Ouders moeten de werking van dopamine in hun voordeel gebruiken om andere activiteiten aantrekkelijk te maken.
Het echte doel moet volgens haar dan ook niet zijn om schermtijd te verminderen. ‘Het doel is een rijker leven. Als kinderen activiteiten ontdekken die hun avontuur, autonomie en voldoening geven, wordt het scherm vanzelf minder belangrijk.’
Een van de redenen waarom videogames zo aantrekkelijk zijn, is volgens Doucleff dat ze voorzien in fundamentele menselijke behoeften. ‘Kinderen willen avontuur beleven, risico’s nemen, ontdekken en leren. Dat zit diep in ons. We zouden als soort niet hebben overleefd als we alleen maar veilig rond het kampvuur waren blijven zitten.’
Bij haar eigen dochter bleek die behoefte vooral te zitten in zelfstandigheid. ‘Ze wilde al langer alleen door de buurt fietsen, maar ik hield de boot af. Want: gevaarlijk en gedoe. Op 8-jarige leeftijd fietste ze zelfstandig naar pianoles en voetbaltraining. En op zaterdag fietst ze urenlang met vriendinnen door de buurt.’
Dat voorbeeld klinkt behoorlijk Amerikaans. Nederlandse kinderen fietsen immers vaak al zelfstandig op jonge leeftijd. Maar volgens Doucleff gaat het niet om fietsen op zich. De vraag is welke behoefte een scherm vervult voor een kind. Een kind dat geobsedeerd is door Minecraft zoekt misschien avontuur, uitdaging of de mogelijkheid om iets te bouwen. Hoe kun je datzelfde bieden in de echte wereld?
Volgens Doucleff ligt het antwoord vaak verrassend dicht bij huis: activiteiten waarbij kinderen zelf iets maken. Ze citeert het onderzoek van neurowetenschapper Kelly Lambert. Zij stelt dat kinderen veel voldoening halen uit activiteiten waarbij ze iets maken met hun handen. Bouwen, creëren, koken, tuinieren, tekenen of knutselen geven een gevoel van trots, competentie en plezier dat een scherm moeilijk kan evenaren.
In Dopamine Kids maakt Doucleff onderscheid tussen twee typen kinderen. Aan de ene kant staan de ‘bevers’: kinderen die houden van grote projecten, beweging en gereedschap. Ze graven graag kuilen, bouwen hutten, zagen hout of helpen in de tuin.
Aan de andere kant staan de ‘prieelvogels’. Dat zijn kinderen die juist energie krijgen van priegelwerk. Ze worden enthousiast van tekenen, naaien, schilderen, kleien of het bouwen van kleine modellen. ‘Ga als een detective op zoek naar wat bij jouw kind past.’
Als een kind wat extra motivatie nodig heeft, beloof dan dat het een mes, een lucifer, de oven of een soort vuur mag gebruiken, schrijft ze. Wil je dat je kind meehelpt in de tuin? Laat het dan de snoeischaar of zaag gebruiken. Doucleff noemt zulke bezigheden ‘hoogwaardige activiteiten’: activiteiten die inspanning vragen, waarbij kinderen iets leren en uiteindelijk iets tastbaars creëren.
Ze geeft een voorbeeld uit haar eigen gezin. Haar dochter zeurde in de supermarkt om een pak koekjes. In plaats daarvan besloten ze thuis zelf koekjes te bakken. Daardoor kreeg haar dochter niet alleen koekjes, maar ook het plezier van het verzamelen van ingrediënten, het afmeten, mengen, wachten en uiteindelijk iets maken waar ze trots op kon zijn.
Juist dat proces, zegt Doucleff, leidt tot meer voldoening dan het direct consumeren van een eindproduct.
Dat vraagt wel iets van ouders. Want wie kinderen wil laten bakken, bouwen of knutselen, moet begeleiding bieden. Dat kost tijd en vaak ook geld. Doucleff erkent dat. ‘Je moet kinderen soms een zetje geven. Maar uiteindelijk gaat het juist om activiteiten die ze zelfstandig kunnen doen.’
Uiteindelijk is het minder werk en gedoe dan het scherm. ‘Daar is altijd strijd om ze eraf te krijgen. Ik hoef nooit te zeggen: ‘Jeetje, mijn dochter heeft vandaag echt te lang gebakken of op haar fiets gereden, dat is niet goed!’ We hebben vaak het idee dat het scherm makkelijk is, maar dat is het niet. Echt niet.’
Reactie van hoogleraar cognitieve psychologie Stefan van der Stigchel (Universiteit Utrecht):
‘Sterk aan Doucleffs boek is dat dopamine niet wordt neergezet als een ‘gelukshormoon’, zoals vaak gebeurt in de media. Het idee dat elk smartphoneberichtje een dopamineshot geeft, klopt niet. Doucleff sluit goed aan bij de huidige wetenschappelijke inzichten: dopamine speelt vooral een rol bij motivatie en verwachting. Ook haar interpretatie van het bekende rattenonderzoek uit 1993 is correct.
‘Daarnaast zijn haar praktische adviezen waardevol. Ze benadrukt terecht dat schermtijd niet alleen beperkt moet worden, maar ook vervangen moet worden door betekenisvolle activiteiten die autonomie en zingeving bieden.
‘Een kanttekening is dat haar verklaring soms te sterk leunt op dopamine alleen. Dit zogeheten dopamine-reductionisme doet onvoldoende recht aan andere factoren die schermgebruik beïnvloeden, zoals persoonlijkheid, opvoeding en omgeving. Ook haar visie op verveling is wat simplistisch. Korte perioden van verveling zijn niet problematisch en kunnen zelfs nuttig zijn. Pas wanneer een kind langdurig niets om handen heeft, ontstaan negatieve effecten.’
Hoe werken hallucinaties en psychoses? Zie jij nog het verschil tussen een film met echte mensen en een met AI-beelden? Kunnen we ooit zeker weten dat we echt bestaan, en niet in een simulatie leven zoals in de Hollywoodklassieker The Matrix? Het team van Ondertussen in de Kosmos – de populaire wetenschapspodcast van de Volkskrant die eerder optrad in een uitverkocht Delamar – gaat al die vragen beantwoorden in één nieuwe wervelende show. Verwacht een avond vol fascinerende minicolleges, een verrassend publieksexperiment en ja, misschien zelfs wel een vleugje onversneden magie.
Shows in Utrecht, Rotterdam, Wageningen en Haarlem. Info en kaarten op volkskrant.nl/live
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant