EU-toetreding Na een lang traject hebben Oekraïne en Moldavië een nieuwe stap gezet naar het EU-lidmaatschap. Oekraïne heeft zeker nog vier tot vijf jaar nodig om alle formele hordes te nemen, zeggen optimisten in Brussel.
De Europees Commissaris voor Uitbreiding, Marta Kos, en de Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken, Antonio Tajani, maandag in Luxemburg tijdens een vergadering van EU-ministers van Buitenlandse Zaken.
Maandagavond werd in Luxemburg een kleine, maar toch historische stap gezet op weg naar het EU-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Op een vergadering, die heel efficiënt was vastgeplakt aan een reguliere bijeenkomst van de ministers van Buitenlandse Zaken, zouden beide landen beginnen aan daadwerkelijke onderhandelingen over toetreding.
Kyiv en Chisinau hebben al een lang traject afgelegd en veel huiswerk gemaakt om überhaupt te kwalificeren voor onderhandelingen. Nu begint het echte werk. Het eerste onderwerp dat op tafel komt in deze fase is meteen een van de moeilijkste: de rechtsstaat. Zeker Oekraïne kampt met een geschiedenis van hardnekkige corruptie.
De twee landen hebben al langer de status van aspirantlid, maar de opening van de gedetailleerde onderhandelingen werd steeds geblokkeerd door een veto van Hongarije. Met het vertrek van de Hongaarse premier Viktor Orbán, die eerder dit voorjaar verkiezingen verloor, ontstond opnieuw ruimte. De nieuwe Hongaarse regering van Péter Magyar liet het veto vallen, nadat specialisten uit Oekraïne en Hongarije afspraken hadden gemaakte over de rechten van de Hongaarse minderheid in Oekraïne.
Kyiv diende al op 28 februari 2022, vier dagen na de grootschalige inval van Rusland, een aanvraag tot lidmaatschap in. In december 2023 besloten de Europese regeringsleiders dat toetredingsonderhandelingen in principe konden beginnen. Op verzoek van de toenmalige Duitse kanselier Olaf Scholz verliet Orbán toen tijdelijk de vergadering om het besluit mogelijk te maken.
Toetreding tot de Europese Unie is voor beide landen onmisbaar als afweer tegen Rusland. Terwijl Oekraïne al ruim vier jaar vecht tegen een Russische invasieleger, kampt het veel kleinere Moldavië met Russische inmenging. In Transnistrië, een regio in het oosten van Moldavië die zichzelf ziet als onafhankelijke staat maar door geen enkel ander land wordt erkend, zijn bovendien Russische militairen gestationeerd.
In toetredingsonderhandelingen wordt beoordeeld of de aspirant-lidstaat bestaande EU-wetgeving overneemt – het toetredende land moet in zekere zin een kloon worden van de EU-landen door duizenden wetten en EU-beslissingen over te nemen. Als een land voor het examen is geslaagd, moeten alle EU-landen akkoord gaan met toetreding -sommige landen schrijven daartoe een referendum uit.
Het onderhandelingsproces is opgedeeld in zes clusters. Als een land aan alle eisen uit een cluster voldoet, kan zo’n cluster gesloten worden en zijn de onderhandelingen over dat onderwerp afgerond.
Het eerste cluster gaat over fundamentele rechten. In dat cluster vallen eisen ten aanzien van de democratische instellingen, het openbaar bestuur, een onafhankelijke rechtsspraak en het respect voor grondrechten. De onderhandelingen over de rechtsstaat worden pas formeel afgerond als alle andere onderwerpen zijn afgehandeld. Als voortgang op het gebied van de rechtsstaat stagneert, dan kan de EU de onderhandelingen over andere onderwerpen stopzetten. Het duurt doorgaans járen voordat landen het hele proces doorlopen hebben. Oekraïne zou zeker nog vier tot vijf jaar nodig hebben om alle formele hordes te nemen, zeggen optimisten in Brussel. De Hongaarse premier Magyar zei dat hij rekent op 10 tot 15 jaar.
De vraag is of Oekraïne zoveel tijd heeft. De VS hebben in onderhandelingen tussen Oekraïne en Rusland over een staakt-het-vuren geopperd dat Kyiv al in 2027 zou moeten toetreden. Lidmaatschap zou een belangrijke veiligheidsgarantie voor Oekraïne kunnen zijn, is de gedachte. De beste veiligheidsgarantie zou NAVO-lidmaatschap zijn, maar dat wordt onder andere door de VS tegengehouden.
Om Oekraïne tóch sneller binnen te laten heeft de Duitse kanselier Friedrich Merz een ‘associatie-lidmaatschap’ ter sprake gebracht. Oekraïne zou alvast kunnen aanschuiven, maar zonder alle formele rechten van een volwaardig lidmaatschap. Die suggestie werd door Oekraïne zelf en door een aantal EU-landen, waar onder Nederland, verworpen. Oekraïne is bang dat een half lidmaatschap straks gebruikt kan worden om een volwaardig lidmaatschap op de lange baan te schuiven. Volgens Eurocommissaris Marta Kos, verantwoordelijk voor uitbreiding van de Unie, is er „geen half lidmaatschap of kwart lidmaatschap.”
De toekomst van Oekraïne staat deze dinsdag ook op de agenda van vergadering van de leiders van de grote industrielanden G7 in Frankrijk waarvoor ook president Zelensky is uitgenodigd. Of de Oekraïense president in de marge van de tweedaagse ontmoeting een aparte afspraak zal hebben met de Amerikaanse president Donald Trump is niet bekend.