Russische economie Op het ‘Russische Davos’, dat begin juni in Sint-Petersburg werd gehouden, overheerste een opzichtige jubelsfeer over de toekomst van Rusland. In werkelijkheid heeft de economie er de afgelopen oorlogsjaren nog nooit zo slecht voorgestaan, zeggen analisten.
De Russische president Vladimir Poetin is begin juni op een groot scherm te zien in het congrescentrum waar het 29ste St. Petersburg International Economic Forum plaatsvindt, ook wel het ‘Russische Davos’ genoemd.
Dag drie van het Internationaal Economisch Forum in Sint-Petersburg (SPIEF), ook wel het ‘Russische Davos’ genoemd, begon traditiegetrouw met een ontbijtsessie van de Russische staatsbank Sberbank. Het was een vroege zaterdagochtend begin juni. Terwijl de aanwezigen in het Airportcity Plaza van luchthaven Poelkovo nog wat slaperig naar hun kopjes en bordjes keken, nam Sberbank-directeur German Gref het woord. „Wat beschouwt u op dit moment als de grootste belemmering voor de groei van uw bedrijf?”, vroeg hij de aanwezigen in de zaal. Op de videoregistratie van de bijeenkomst, te vinden op YouTube, is te zien hoe antwoorden op die vraag, afkomstig uit een online peiling onder zakenmensen, op een scherm werden geprojecteerd:„Belastingen verstikken ons! Het is onmogelijk om zaken te doen!”„Leningen tegen woekerrentes. Over welke groei gaat dit?”„Mensen hebben geen geld, de vraag zakt in. Alles stort in elkaar!”
De ontbijtsessie van Sberbank geldt als belangrijk onderdeel van Poetins jaarlijkse forum in zijn geboortestad. Uitnodigingen zijn gereserveerd voor regeringsleden, regionale bestuurders, afgevaardigden van de Doema (het parlement), topmensen uit bedrijfsleven, wetenschap en andere sectoren. Hier komen ze bijeen om de werkelijke staat van de Russische economie te bespreken, die in veel slechtere staat verkeert dan president Poetin en de staatspropaganda willen doen geloven. Het ontbijt was opvallend bescheiden: Syrniki met kersenjam of pannenkoekjes met vis. „Nee, je zult je niet overeten”, schreef journalist Andrej Kolesnikov in zijn verslag voor zakenkrant Kommersant.
Verder was de 29ste editie van Poetins economische paradepaardje allerminst bescheiden. Er waren dansende robots, een enorme buste van president Poetin met zonnebril, stands met flitsende AI-toepassingen. De twintigduizend buitenlandse conferentiegasten uit 130 landen telden soms tienduizenden euro’s neer om zich te laten verwennen in de luxehotels van de stad. Grote afwezige was de directeur van de centrale bank, Elvira Nabioellina, nota bene een van de belangrijkste architecten van Poetins oorlogseconomie. Haar mysterieuze afwezigheid voedde geruchten dat Poetin haar zou willen ontslaan. „Mensen worden wel eens ziek. Dat is geen reden voor complottheorieën”, poogde Peskov de toenemende speculaties over haar positie afgelopen week te doven.
Intussen kleurde de skyline van de stad onheilspellend zwart van de rookwolken, veroorzaakt door inslaande Oekraïense drones op doelen rond de stad, en klaagden inwoners over de verkeersinfarcten en het haperende internet, dat om veiligheidsredenen alwéér gedeeltelijk was afgesloten. Tegen die duistere achtergrond presenteerden de ultraconservatieve denker Aleksandr Doegin en zakenman Konstantin Malofejev, belangrijk financier van de oorlog, op de eerste forumdag het vorig jaar verschenen rapport ‘Rusland 2050’. Dit presenteert de inzet van kernwapens als een „gunstig” toekomstscenario, en voorspelt verder dat Rusland meer Oekraïense steden zal bezetten en dat Europa uiteen zal vallen. Vanuit datzelfde Europa was een delegatie van de Duitse rechts-radicale partij AfD naar Petersburg gereisd, die zich liet rondleiden in het glanzende Gazprom-hoofdkwartier aan de Finse Golf. Ook enkele Amerikanen hadden hun weg naar de stad gevonden, onder wie de in Moskou wonende acteur en Poetin-loyalist Steven Seagal.
De Russische president Vladimir Poetin leverde eveneens zijn bijdrage aan de surreële jubelsfeer. In zijn keynote speech prees hij het forum als plaats voor een „openhartige” dialoog over „gelijkwaardige” samenwerking en „gedeelde” oplossingen. Hij beweerde dat Rusland economisch gunstig afsteekt tegen de landen van de eurozone en noemde de lage werkloosheid van 2,2 procent een „heel goed resultaat”. Dit terwijl analisten de huidige krapte op de arbeidsmarkt, grotendeels veroorzaakt door de oorlog en de daarmee gepaard gaande emigratie, juist zien als een van de grootste problemen van Russische bedrijven. Zijn toespraak bewijst dat Poetin „is vergeten wat hij wist over macro-economische indicatoren en geen slimme mensen om zich heen heeft”, zei de kritische journalist Jevgenia Albats maandag in gesprek met de Russische tv-zender Dozjd.
Billboard met de aankondiging van het St. Petersburg International Economic Forum (SPIEF), op 3 juni, met op de achtergrond de rookwolken boven de plek van een eerdere aanval van Oekraïne op de infrastructuur bij St. Petersburg.
De Russische econoom Igor Lipsits is niet verbaasd over de onwerkelijke gang van zaken tijdens het forum, vertelt hij in een Zoom-gesprek vanuit zijn woonplaats Vilnius. Hij moet even zoeken in zijn online archief, maar vindt dan de vernietigende krantenkop in de Russische staatskrant Nezavisimaja Gazeta, waar hij zich al de hele week over verkneukelt. ‘Een forum vol banaliteiten tegen de achtergrond van een investeringscrisis’, staat boven het artikel. „Die kop zegt eigenlijk alles. Er is niets nieuws gezegd. Het forum was een eindeloze herhaling van clichés over de Russische grootsheid, terwijl de economie aan het instorten is.”
Lipsits, die in 2024 door Rusland werd bestempeld tot „buitenlands agent” wegens zijn kritische en pro-Oekraïense commentaren in de media, vertelt over de „rampzalige” investeringcrisis, die Rusland in haar greep houdt. „Ik snap dat mensen bang worden als je het woord ‘ramp’ gebruikt, maar laten we eens goed kijken. In de eerste maand van dit jaar daalde de winst van Russische bedrijven met 25 procent en liepen investeringen met 14 procent terug. Dat betekent dat niemand meer in Rusland wil investeren. Waarom niet? Omdat de economie na vier jaar oorlog zó instabiel en ontwricht is, dat er geen langetermijnvisie mogelijk is.”
Als tweede obstakel voor het Russische bedrijfsleven noemt Lipsits de dreiging van onteigening door de veiligheidsdiensten. „Niemand wil zijn geld investeren en een modern bedrijf opbouwen om dat vervolgens leeggeroofd te zien worden en alles te verliezen.” Als voorbeeld noemt hij de steenrijke techondernemer en durfkapitalist Aleksandr Galitsky, die eerder dit jaar is beschuldigd van ‘pro-Oekraïense overtuigingen’ en wiens bedrijf tot ‘extremistische organisatie’ werd bestempeld. Eind mei verliet hij Rusland via Wit-Rusland met een Nederlands paspoort, dat hij mogelijk in de jaren negentig verkreeg toen hij in Nederland het bedrijf TrustWorks oprichtte, dat is gespecialiseerd in informatieveiligheid.
Dat de Russische economie er slecht voor staat, kan niemand ontkennen, behalve misschien Poetin zelf. Volgens cijfers van statistiekbureau Rosstat groeide de economie in het eerste kwartaal met een armzalige 0,2 procent, waarmee een einde is gekomen aan de spectaculaire groei van de eerste oorlogsjaren. De huidige inflatie van 5 tot 6 procent is weliswaar gedaald vergeleken met vorig jaar, maar is nog altijd hoog. De gigantische oorlogsuitgaven gaan ten koste van de civiele en dienstensector. Het begrotingstekort overschreed de doelstelling voor het gehele jaar al in de eerste drie maanden van 2026, hoewel Rusland profiteert van de hoge olieprijs als gevolg van de oorlog in het Midden-Oosten. Volgens The Financial Times zou het Russische ministerie van Financiën de regering al in februari hebben verzocht om de uitgaven op andere gebieden te bevriezen. En dat terwijl delen van de civiele industrie, zoals de bouwsector, al diep in het rood staan.
„De contouren van een echt economisch eindspel worden voor Rusland steeds duidelijker”, schreef het Duitse Kiel-instituut in een deze maand gepubliceerd rapport. Daarin constateren de auteurs dat de economische groei in Rusland tot stilstand is gekomen, dat reserves grotendeels zijn uitgeput en dat sprake is van macro-economisch beleid dat niet duurzaam is, waarbij fiscaal kunst- en vliegwerk de oorlogsindustrie moet stutten. De Russische afhankelijkheid van China neemt toe. Dat land levert inmiddels 60 procent van de componenten die nodig zijn voor de wapens die worden gebruikt in de oorlog tegen Oekraïne. Nu de economische zwakte van Rusland een kritiek punt heeft bereikt, moet het Westen toeslaan met nóg hardere sancties, stellen de auteurs. Vorige week presenteerde de EU haar 21ste sanctiepakket, met nieuwe sancties tegen negentig Russische banken en talloze individuen en bedrijven.
De dramatische situatie wakkert de onvrede aan in de Russische elite over de koers van het land en van hun president, wiens fixatie op Oekraïne steeds opvallender ten koste gaat van de economie. „Niemand gelooft dat morgen alles in elkaar klapt, maar er is een groeiend besef dat er voortdurend volslagen zinloze en zelfdestructieve beslissingen worden genomen”, zei een anonieme bron uit het bedrijfsleven onlangs tegen The Guardian. Lipsits beaamt dat Poetin zijn grip verliest op de realiteit. „Als iemand zo lang liegt, wordt de leugen onderdeel van zijn denken. Hij gebruikt bovendien geen internet en is afhankelijk van wat medewerkers hem vertellen. Hij gelooft oprecht dat hij een onoverwinnelijke natie bestuurt, net als politici in Sovjetdagen”, zegt de 76-jarige Lipsits, die zelf jarenlang werkzaam is geweest bij de enige staatsbank van de Sovjet-Unie.
Maskers van Europese en Amerikaanse leiders hangen in de stand van de Russische staatszender Russia Today in de gangen waar begin juni het St. Petersburg International Economic Forum plaatshad.
Dit fatalisme klonk ook door in de voordracht van Andrej Makarov, voorzitter van het Doema-comité voor begroting en belasting, tijdens het Sberbank-ontbijt op de SPIEF. De 72-jarige Makarov staat bekend om zijn scherpe tong en kritische opstelling. „Ik ga nu iets zeggen dat niet populair is”, begon hij zijn betoog. „Wij waren in staat de gevolgen van de sancties te overwinnen omdat het bedrijfsleven de mogelijkheid kreeg zich aan te passen aan de nieuwe realiteit, zonder wet- of regelgeving: contacten leggen, nieuwe aanvoerroutes vinden, doen wat je denkt dat nodig is”, zo schilderde hij de situatie in het bedrijfsleven, toen dat in 2022 werd getroffen door sancties.
Die vrijheden zijn volgens Makarov in het huidige Rusland ver te zoeken. Hij beklaagde zich over de bureaucratische wet- en regelgeving, die de door sancties toch al beperkte mogelijkheden tot zakendoen verder afknijpt. „En waarom? Om de parasieten in de bestuurslagen de kans te geven centen te verdienen. Om een systeem te creëren waarin ondernemers zich bij voorbaat schuldig voelen en constant het idee hebben dat zij regels overtreden.” Bovenop de stress onder zakenmensen over de verstikkende repressie komt het schrijnende tekort aan arbeidskrachten, grotendeels veroorzaakt door de emigratie van zo’n 500.000 hoogopgeleide Russen naar het buitenland.
En dan zijn er de aanhoudende Oekraïense droneaanvallen, die tot diep in Rusland schade toebrengen aan de oliesector, en brandstoftekorten veroorzaken in het zuidwesten en op de Krim. Vorige week publiceerde het Russische ministerie van Energie een verklaring waarin het voor het eerst erkende dat de problemen te wijten zijn aan „vijandelijke aanvallen”. Diezelfde dag meldde Reuters dat Rusland de export van ruwe olie tijdelijk gaat verminderen om binnenlandse tekorten op te vangen. „Ruslands uitgestrektheid was in voorgaande oorlogen altijd een troef, maar is met de huidige technologie een zwakte geworden. Het kan zo’n groot oppervlakte niet beschermen”, concludeert Lipsits.
In een poging om de impact van de drones het hoofd te bieden gaf het Kremlin bedrijven in getroffen sectoren onlangs toestemming om zelf luchtafweer in te kopen bij het ministerie van Defensie. Volgens de Russische zakenkrant RBC zou het gaan het om wapensystemen, luchtdoelartillerie, radar en elektronische apparatuur. Anonieme bronnen meldden aan persbureau Bloomberg dat de systemen onder controle blijven van het ministerie en zullen worden bemenst door eenheden van reservisten. Een eerder verzoek om luchtafweer ter beschikking te stellen aan het bedrijfsleven werd nog afgewezen door de minister van Financiën, Anton Siloeanov, met het argument dat bedrijven zelf genoeg geld daarvoor hebben.
Is er voor Rusland nog een scenario denkbaar waarin een economische apocalyps wordt afgewend, Poetin een vrede tekent in Oekraïne en het land terugkeert naar de normaliteit? Weinig analisten geloven erin. Het meest voor de hand liggende toekomstscenario is volgens Lipsits de transformatie tot een totalitair-militaire staat met een nog strikter strafsysteem. „Zoals Noord-Korea, waar iedereen werkt in opdracht van de staat en het niet naleven van staatsbesluiten wordt bestraft met verbanning naar een werkkamp. Dit is het model waar Rusland naartoe beweegt.” Een scenario waarin Poetin een duurzaam vredesakkoord sluit met Oekraïne verwijst hij resoluut naar de prullenmand. „Dat zal onder zijn leiding niet gebeuren.”