De straten van New York De straattaferelen van de Amerikaanse fotograaf Helen Levitt (1913-2009) werden altijd als poëtisch getypeerd. De laatste jaren wordt juist benadrukt dat de foto’s politiek zijn. Dat leidt tot de vraag: als poëtisch werk politiek wordt, wordt het er dan beter of slechter op?
Helen Levitt, ‘Zonder titel’, New York, 1944.
New York 1944: twee jongetjes zitten naast elkaar op een stoeprand. De ene verbergt zijn gezicht, de ander houdt diens arm vast en kijkt naar zijn vriendje. Je voelt dat er een verhaal achter zit, maar bij de foto staat alleen het jaar en de plek waar de Amerikaanse fotograaf Helen Levitt de foto maakte. Het is een prachtig beeld: intiem, liefdevol en typisch Levitt, die als geen ander in die jaren de levens van kinderen op straat in New York vastlegde.
Helen Levitt: City at Play is tot 4 oktober te zien in Kunsthal Rotterdam. kunsthal.nl
Levitt werd beroemd met foto’s van kinderen tijdens hun spel of wanneer ze schitterende krijttekeningen maakten. Het New Yorkse straatleven van eind jaren dertig tot eind jaren tachtig is maar zelden zo mooi vastgelegd als door haar. Wie ze bekijkt, in de voortreffelijke overzichtstentoonstelling in Kunsthal Rotterdam, ziet kinderen van alle tijden hun spel spelen, troost zoeken, of genegenheid bij een ouder. Ziet dat er volwassenen zijn die lachen, eenzaam zijn of over hun buurt waken. Wat in de tijd verandert is de kleding, het consumentengedrag en de buurt, de rijkdom neemt iets toe, maar de intimiteit (of het gebrek eraan) blijft.
Levitt kwam in 1913 op de wereld als dochter van Joods-Russische immigranten. Een ontmoeting met de Franse fotograaf Henri Cartier-Bresson in 1935 zette haar niet alleen op het pad van de fotografie, maar vormde ook haar blik. Foto’s hoefden geen realistisch tafereel te zijn, maar konden ook kunstzinnig zijn, duidde Levitt zelf de invloed van Cartier-Bresson. De straattaferelen werden een soort theater vol kleine bewegingen en menselijke interactie.
Helen Levitt, New York, 1940.
Helen Levitt, New York, 1939.
Helen Levitt, New York, 1940.
Helen Levitt, New York, 1942
Al vroeg wordt haar werk vergeleken met dat van Dorothea Lange, de fotograaf die beroemd werd met de foto van de moeder met haar kinderen tijdens de Great Depression in de jaren dertig. De armoede en wanhoop stralen ervan af, maar ook de intimiteit van een kind dat wegduikt van de camera, richting de moeder. De foto is nadrukkelijk maatschappelijk, dat was ook de taak die Lange met haar sociale fotografie had, waar Levitt dat minder opzocht.
Levitt is echter politieker dan altijd werd gezegd, was het uitgangspunt van kunsthistoricus Walter Moser in 2018 toen hij in Wenen een expositie samenstelde van Levitts werk. Volgens hem werd haar werk als poëtisch geframed omdat in 1946 James Agee (schrijver en een vriend van Levitt) haar in een essay omschreef als „even mooi, scherpzinnig, bevredigend en tijdloos als elk lyrisch werk dat ik ken”. Dat heeft haar werk onbedoeld als niet-politiek gekarakteriseerd, aldus Moser, dievindt dat haar werk daardoor tekort is gedaan.
Helen Levitt, New York, 1939.
Helen Levitt, New York, 1940.
In 1948 kwam de film In the Street uit, die Levitt samen met Agee en kunstenaar/cameravrouw Janice Loeb maakte en waarin beelden van Levitt zijn opgenomen. De film opent met de woorden: „De straten van de armere wijken van grote steden zijn vooral een theater en een slagveld.” Theater en slagveld: dat geeft geen uitsluitsel. Het is de vraag of het ertoe doet, en ook of werk beter of slechter wordt wanneer het van poëtisch naar politiek verschuift.
Terug naar de foto van de twee jongens. Ze zitten niet in het midden van de foto, maar wel gecentreerd voor het hek met versiersels. De leegte eromheen accentueert het poëtische, tijdloze beeld over het bieden van troost. Net als bij de andere foto’s van Levitt gaat het niet om een statement over armoede, maar om intimiteit. Het is alsof de jongens de fotograaf niet opmerken en geheel opgaan in hun eigen moment. Kijkend naar de foto hoop je dat het verdriet niet te groot was en dat de twee jongens voor de rest van hun leven bevriend zijn gebleven.
Helen Levitt, ‘Zonder titel’, New York, 1944.
Helen Levitt, New York, 1940.
Levitt heeft zelf ook altijd benadrukt dat ze geen sociale omstandigheden wilde vastleggen, maar gewoon taferelen die haar opvielen. Het ging haar om de interactie tussen mensen onderling, niet tussen mens en maatschappij. Haar werk werd niet voor niets vaak getypeerd als ‘gedichten over vrijheid’. Wie de andere foto’s uit die tijd bekijkt ziet evenveel vrolijke kinderen die maskers voordoen, spelletjes of verstoppertje spelen. Dat maakt de foto niet-politiek.
En toch: Levitt koos niet voor glamorous New York, maar vaak voor Harlem, de zwarte wijk van Manhattan. Daar begon ze met fotograferen in 1936, een jaar nadat daar rellen waren geweest toen een zwarte jongen was gedood door winkelpersoneel. De mensen die haar foto’s bekeken, in 1943 had ze haar eerste expositie in MoMA in New York, kenden die wereld waarschijnlijk niet. Ook verkeerde Levitt in kringen die zeer geëngageerd waren. Daar komt bij dat toen de foto’s voor het eerst werden getoond, ze juist wel als politiek werden gezien: ze gaven niet de politieke segregatie weer, maar toonden hoe die scheiding eigenlijk onzin was door menselijk contact centraal te stellen.
Politiek of niet: één ding staat als een paal boven water. Het werk van Levitt is tijdloos en tijdgebonden, intiem en universeel, poëtisch en geëngageerd. En het mooiste van dat alles: het maakt niet uit welke invalshoek je kiest, die twee jongetjes vergeet je nooit meer.
De foto van de twee jongens is bovendien in de oorlogsjaren genomen, het verdriet laat zich sneller invullen dan in een tijd dat er geen Wereldoorlog is. Misschien schuilt het verdriet van de wereld er wel in en verbeeldt Levitt het niet meer kunnen kijken naar de wereld terwijl de ander er machteloos naast zit. Of gaat het juist om het elkaar vasthouden wanneer geprobeerd wordt de menselijkheid te vernietigen? Wie de andere foto’s uit die tijd bekijkt ziet evenveel verdrietige kinderen die soms oorlogsspelletjes spelen, wegduiken of op enkele foto’s zelfs een pistool in de hand hebben.
Helen Levitt, New York, 1976.