Maandag doet de rechter in Den Haag uitspraak in de zaak van Rafiq al-Q., een beruchte beul van de gevallen Syrische dictator Bashar al-Assad. De Volkskrant ging met slachtoffers terug naar de plek waar zij werden gemarteld. ‘Hij is geen mens.’
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Amman.
Tussen de uitgestrekte groene korenvelden staat een woning met een gruwelijk geheim. Het pand oogt alledaags, bijna saai. Er scharrelen kippen in de tuin. Binnen kijkt een familie naar een soap op tv. Grootmoeder op de sofa, een kleuter van 4 opgevouwen in een emmer. Ze wonen hier sinds een jaar. Van wat zich tussen deze muren in westelijk Syrië heeft afgespeeld, hebben ze geen idee.
De broers Osama en Khaled Zaytouneh weten het wel. De familie heeft hen binnengelaten om binnen te kijken. Hier was het, zeggen ze beurtelings. In deze boerderij zijn ze vanwege hun vreedzame betrokkenheid bij de Syrische opstand (vanaf 2011) vernederd en gemarteld, eerst uren, toen dagen, toen weken. Sindsdien zijn ze hier nooit terug geweest. ‘Verschrikkelijk’, mompelt de 41-jarige Khaled, terwijl hij doorloopt naar de kale ruimte waar hij urenlang moest staan, rillend en naakt, zonder drinkwater.
Het bezoek van de Volkskrant aan de folterboerderij heeft alles te maken met een internationale rechtszaak in Den Haag. Maandag wordt daar het vonnis verwacht in de zaak tegen Rafiq al-Q., een 57-jarige handlanger van de gevallen Syrische dictator Bashar al-Assad, die drie jaar geleden werd gearresteerd in Nederland. Justitie heeft 30 jaar cel tegen hem geëist wegens verkrachting en misdaden tegen de menselijkheid. Voor het team internationale misdaden is het een van de grootste zaken in decennia.
Het Nederlandse strafrecht kent het principe van universele jurisdictie dat het mogelijk maakt om verdachten van de zwaarst denkbare misdrijven elders (oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid) op eigen bodem te vervolgen, mits de verdachten zich op Nederlandse bodem bevinden. Twee jaar geleden kreeg een lid van een pro-Assad-militie in Nederland 12 jaar cel. Eerder deze maand ging in Oostenrijk een andere zaak van start tegen twee beruchte beulen van Assad.
Op 8 december 2023, op de dag af een jaar voor de val van het regime-Assad, werd Q. in het Gelderse dorp Druten opgepakt. De politie was getipt door andere Syriërs die hem op het spoor waren gekomen, nadat hij en zijn gezin hun land waren ontvlucht en zich in Nederland hadden voorgedaan als oorlogsvluchtelingen. In 2021 kregen ze asiel.
De zaak wordt nu op de voet gevolgd in zijn eigen stad, Salamiyah, waar Q. een even bekende als gehate naam is. Getuigen zeggen dat hij de folteringen leidde in de geconfisqueerde boerderij ten oosten van de stad. Osama Zaytouneh (45), een man met zachte ogen en een trainingsjack, wijst naar de woonkamer waar de oma en haar kleinzoon nu tv kijken. ‘Dat was zijn kantoor’, zegt hij. ‘Tijdens een verhoor overgoot Rafiq me met diesel. Hij zei: als je niet bekent, steek ik je in de fik.’
De zaak-Q. komt op een precair moment. Sinds de val van het regime-Assad is er anderhalf jaar verstreken, en veel Syriërs snakken naar gerechtigheid. Het probleem is dat veel kopstukken, Assad voorop, naar landen zijn gevlucht waar ze bescherming genieten: Rusland, de Verenigde Arabische Emiraten en soms Libanon.
Wel loopt er inmiddels een strafzaak tegen Atef Najib, een neef van Assad en lange tijd diens rechterhand in de zuidelijke stad Dera’a, waar de opstand in 2011 ontbrandde en hard werd neergeslagen. Sommige andere handlangers genieten echter de stilzwijgende bescherming van interim-president Ahmad al-Sharaa, hetgeen in Syrië tot veel woede heeft geleid. Sharaa’s ambtenaren verweren zich met het argument dat de ‘maatschappelijke vrede’ in gevaar zou komen als men iedereen zou oppakken.
Q. had geen functie in de politieke top, maar vormde als beul een belangrijke schakel in de staatsterreur. Zou het gerechtigheid zijn als hij in Nederland 30 jaar krijgt?
In Salamiyah leidt die vraag tot een ja en een nee. ‘Ik geloof in het Nederlandse rechtssysteem’, aldus Ziyad al-Sankari (48), wiens drie broers onder leiding van Q. werden gemarteld. ‘Toch hoop ik dat deze zaak mislukt. Hij moet hier worden berecht, ten overstaan van zijn slachtoffers.’ Bij andere inwoners is hetzelfde te beluisteren. Ze vinden dat hij de doodstraf verdient. Een Nederlandse gevangeniscel zien ze als een luxe die hij niet verdient.
Het verlangen naar gerechtigheid (en wraak) kan niet los worden gezien van Q.’s gruweldaden, die zich grotendeels in 2013 en begin 2014 afspeelden. De Syrische opstand tegen dictator Assad, ooit vreedzaam begonnen, werd gesmoord met bruut geweld. Protesten sloegen om in een burgeroorlog.
Salamiyah, dat zich in de lente van 2011 bij de opstand had gevoegd, werd het domein van de shabiha (‘spoken’ in het Arabisch), paramilitairen die grenzeloos loyaal waren aan Assad. Ze sloegen demonstraties uiteen, persten burgers af, ontvoerden, folterden en moordden. Het regime loog aanvankelijk dat de milities op eigen houtje handelden. Vanaf 2013 werden ze verenigd in de zogeheten Nationale Defensiestrijdkrachten (NDF) en werden ze formeel deel van het staatsapparaat.
Tijdens de zittingen in april ontkende Q. alles. Uit het ruim 140 pagina’s tellende pleidooi dat justitie heeft gedeeld met de Volkskrant, blijkt dat het bewijs echter overtuigend is. Negen in Europa woonachtige Syriërs hebben als slachtoffers tegen hem getuigd, en justitie beschikt over een foto van Q. in NDF-uniform, evenals documenten (waaronder een brief van Q. zelf) waarin hij expliciet genoemd wordt als verhoorder.
De stukken zijn veelal door activisten buitgemaakt na de val van Assad en zijn daarna gedeeld met het Openbaar Ministerie, dat de documenten beoordeelde op authenticiteit. Van justitiële samenwerking met Syrië was geen sprake, aangezien er geen rechtshulpverdrag is met Damascus, laat staan formele diplomatieke banden.
Osama en Khaled deden mee aan de protesten en hielpen naar eigen zeggen legerofficieren met gewetensbezwaren te vluchten. Ze werden opgepakt en afgeschilderd als terroristen. Er was ook een derde broer bij, Ahmed, met 25 jaar de jongste van de drie. ‘Vanuit mijn cel kon ik zijn stem horen’, zegt Osama zachtjes. Hij denkt dat zijn broer met kettingen was opgehangen. ‘Hij riep dat hij niet kon ademen, dat ze hem naar beneden moesten halen. Daarna hoorden we niks meer.’
In een verklaring die in het bezit is van de Volkskrant, afgelegd aan de nieuwe Syrische autoriteiten, bekent een NDF-officier (niet Q.) dat hij Ahmeds keel heeft doorgesneden, waarna Ahmed in de buurt van de boerderij zou zijn begraven. Zijn lichaam is nooit teruggevonden.
In zijn voormalige, schaars verlichte cel steekt Osama een sigaret op. Hij vertelt hoe zijn geslachtsdeel werd geëlektrocuteerd. Hoe Q. hem op zijn voetzool sloeg met een waterslang, net zolang tot de voet ging infecteren. Hoe de gevangenen dagenlang geen water kregen en toen hun eigen urine dronken. ‘We hebben de fles bij de deur gezet om hem af te laten koelen.’
Door de folteringen heeft Osama zijn urinewegen niet meer onder controle. ‘Maar ik ben sterk’, verzekert hij, ‘dankzij mijn geloof in God en in rechtvaardigheid. Ik heb altijd geloofd dat wij als onderdrukten deze criminelen zouden overwinnen.’
Huiveringwekkende verhalen gaan in Salamiyah hand in hand met grote gastvrijheid. De meeste inwoners zijn ismaëlieten, een kleine religieuze minderheid in Syrië die bekendstaat om haar verdraagzaamheid richting andere groepen. In de binnenstad serveert de familie al-Sankari koffie en vruchtensap. Onder haar los gedrapeerde witte hoofddoek ziet de moeder van het gezin bleek. Salwa, 64 jaar, baarde zes zoons. Vier van hen zijn in leven. Twee anderen, Tariq en Ali, werden onder Assads regime opgepakt en verdwenen spoorloos.
Sindsdien leeft Salwa in onzekerheid. Ze weet dat er massagraven zijn waar haar zoons zouden kunnen liggen, dat weet iedere moeder in Syrië, maar in haar gezin wil niemand de eerste zijn die Tariq en Ali dood verklaart. Iedereen kiest ervoor te zwijgen, met uitzondering van Salwa zelf. ‘Ik denk dat ze nog leven’, houdt ze vol, ‘tenzij mijn andere zoons (een knikje naar de rest van de kamer) iets voor me verborgen houden.’
Een van de zoons is de 41-jarige Alaa, een fervent sportschoolbezoeker met armen vol tatoeages. Zittend naast zijn moeder probeert hij zich groot te houden. Pas later, als de familie er niet bij is, komen de woorden. Ook Alaa werd opgepakt en gefolterd. Of het door Q. gebeurde, weet hij niet, omdat hij geblinddoekt was. ‘Maar ik weet zeker dat hij Tariq en Ali heeft gemarteld, dat heb ik met eigen ogen gezien. Een keer vroeg Ali om water. Ik stond naast hem, mijn handen waren vastgebonden. Ik kon niks doen. Ik kan zijn smekende stem nog horen.’
De sterke man die hij ooit was, is er volgens Alaa niet meer. Huilen staat hij zichzelf niet toe, althans niet thuis. Daarvoor moet hij alleen zijn, in zijn auto, met de favoriete liedjes van Tariq op. Het Engels verstaat Alaa niet, maar dat maakt niet uit. Wacht, hij zoekt ze op zijn telefoon op: Memory of One Kiss van Riccardo Cocciante, en alles van een dertig jaar oud album van Gerard Joling (door hem uitgesproken als ‘Gerald During’) dat op onverklaarbare wijze Tariqs playlist haalde. ‘Wherever you are', zingt Joling,
I need you
I look at your picture
Your eyes in the dark
Wherever you are, I need you.
Onder Q.’s slachtoffers zijn ook vrouwen die hij dwong tot seks, hetgeen een belangrijke rol speelde tijdens de zittingen. In Nederland is het voor het eerst dat iemand veroordeeld kan gaan worden voor verkrachting en seksueel geweld als misdaden tegen de menselijkheid. ‘Ik kreeg stroomstoten op mijn borst en later werd het stroomstootwapen in mijn broek geduwd en tegen mijn vagina gehouden’, verklaarde een Syrische ten overstaan van de rechter. Q. zou zijn hand in haar vagina hebben gestopt en hebben gezegd: ‘Hier ben je geneukt, hè?’
Adiba al-Fil (46), hoofdverpleegkundige in een privékliniek in Salamiyah, werd in 2013 eveneens opgepakt. Ze bracht anderhalve maand door op de folterboerderij, en zegt te hebben gehoord hoe twee vrouwen door Q. werden verkracht. ‘Toen een van hen terugkwam in de cel, zag ze lijkbleek. ‘Nu moet ik van mijn man scheiden’, zei ze. Ik heb haar gerustgesteld.’ Na een stilte: ‘Werkelijk, meneer, iedereen moet weten wat voor man hij is. Hij is een monster, geen mens.’
De verkrachtingen zouden Q. in eigen land uiteindelijk de kop kosten. In 2014 werd hij door zijn ‘eigen’ NDF opgepakt, nadat een minderjarig meisje een klacht tegen hem had ingediend wegens verkrachting. Zelfs bij Assads veiligheidsdiensten kon je het blijkbaar te bont maken. Na een paar maanden kwam Q. vrij, waarom is onduidelijk, waarna hij in 2019 met zijn gezin naar Iran vluchtte. Via Turkije en Griekenland belandde hij in Nederland.
Anders dan bij hun landgenoten in Salamiyah, overheerst er bij Syriërs in Europa tevredenheid en opluchting. Ze weten zeker dat Q. de cel in zal gaan, en gaan ervan uit dat dat in eigen land nooit had kunnen lukken. ‘Ik kan er niet op vertrouwen dat hij daar een eerlijk proces zou hebben gekregen’, zegt Jaafar (geen achternaam vanwege de gevoeligheid van het thema) telefonisch. ‘In Syrië had hij waarschijnlijk zijn vrijheid met smeergeld afgekocht.’
De 38-jarige, woonachtig in Oostenrijk, kan zijn martelingen tot in de kleinste details voor de geest halen. Hij reisde naar Den Haag om bij de zittingen te zijn, naar eigen zeggen om ten overstaan van de rechter zijn pijn te tonen. Een vrouw die door Q. verkracht werd, zei in de rechtszaal te hopen dat het recht zal zegevieren. ‘Voor mij is dat belangrijk, om mijn waardigheid te herwinnen.’ Een aantal slachtoffers heeft financiële compensatie geëist – ook daarover doet de rechter maandag uitspraak.
Bij de folterboerderij stappen de broers Osama en Khaled weer het zonlicht in. Met gebogen hoofd maken ze een ronde door de olijfgaard ernaast, stilletjes gadegeslagen door de honden en de madeliefjes. De ziel van hun broer Ahmed waart hier rond, zegt Osama, en krijgt geen rust. Hij wil er nog iets aan toevoegen. ‘Rafiq weet waar hij begraven ligt. Hij weet het.’ Als een mantra herhaalt hij die woorden: hij weet het. Hij weet het.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant