Religie Bisschop Gerard de Korte (71) van bisdom Den Bosch spreekt zich opvallend vaak uit over geopolitiek. „Extreme leiders spannen God voor hun oorlogskar”, schreef hij met Pasen in een opiniestuk. Het christelijk nationalisme van de Amerikaanse vicepresident JD Vance staat, haaks op „de katholieke visie op vrede en oorlog”.
Bisschop van Den Bosch Gerard de Korte
Pete Hegseth, de Amerikaanseminister van Defensie met kruisvaardertatoeages op zijn lichaam, vraagt zijn landgenoten om „in de naam van Jezus Christus geknield te bidden” voor een militaire overwinning in het Midden-Oosten. Tijdens „gebedsontbijt” op het Pentagon vraagt hij steun van God bij „overweldigend geweld tegen degenen die geen genade verdienen”.
Paus Leo XIV, ook een Amerikaan, houdt er een andere mening op na over geweld, God en diens zoon op aarde. Met Palmpasen waarschuwde de paus dat Jezus niet luistert naar de gebeden van degenen die oorlog voeren „met bloed aan de handen”, maar ze afwijst.De twee Amerikanen vertegenwoordigen twee verschillende tradities, schrijft Mathias Risse, hoogleraar mensenrechten, mondiale zaken en filosofie aan de Universiteit van Harvard in een blog. Paus Leo plaatst zich in de zogenoemde katholieke sociale leer en het universalisme „Het idee dat bepaalde principes, over mensenlevens, rechten en oorlogsvoering, voor iedereen en overal gelden, ongeacht macht.”
Hegseth is daarentegen een apostel van het Amerikaans exceptionalisme, van een wereld waar universele normen niet langer gelden en de sterken doen wat ze willen. Tijdens oorlogen vindt Amerika God uiteraard aan zijn zijde.
Of de paus, als kerkelijk leider, meer recht van spreken heeft? Niet per se, meent de Amerikaanse vicepresident JD Vance. Paus Leo moet volgens hem voorzichtig zijn als hij zich uitlaat over theologische kwesties. Had de bisschop van Rome dan nooit gehoord van de „meer dan duizend jaar oude traditie” binnen het christendom van de rechtvaardige oorlog?
Aan welke kant van het debat Gerard de Korte, bisschop van Den Bosch, staat, moge duidelijk zijn: het christelijk nationalisme van Vance en Hegseth staat volgens hem haaks op „de katholieke visie op vrede en oorlog”.
De Korte (71) liet zich eerder in soortgelijke woorden uit. „Extreme leiders spannen God voor hun oorlogskar”, schreef hij met Pasen in een opiniestuk voor het Brabants Dagblad. Hij verwees naar Israëlische en islamitische leiders die oorlog „religieus funderen”. Ook nam hij zijn orthodoxe collega’s op de korrel. „Patriarch Kirill (leider van de Russisch-Orthodoxe Kerk) is een bondgenoot van de regering in Moskou en steunt de oorlog (tegen Oekraïne) met religieuze argumenten. Wij beluisteren bij hem helaas een gewelddadig christelijk nationalisme.”
„Maar de leer van de rechtvaardige oorlog is bedoeld om oorlog in te dammen”, zegt bisschop De Korte. Niet als excuus om oorlog te voeren. Samen met de tien andere bisschoppen van Nederland publiceerde De Korte half april – vlak na de uitspraken van Vance – een brief over vrede en rechtvaardigheid.
„Dat gaat terug op de vroege kerk. De eerste christenen waren pacifist of zaten daar tegenaan. Ze weigerden te vechten. Dat veranderde met de eerste christelijke keizer Constantijn (vierde eeuw na Christus): sindsdien kwamen er christelijke vorsten die oorlog voerden. Voor de kerk vormde dat een probleem: blijkbaar was er nog zo veel gewelddadigheid in de harten van de christenen dat er nog steeds oorlog kon zijn.”
„Theologen stelden in de eeuwen daarna een aantal criteria op waaraan een oorlog moest voldoen om te gelden als rechtvaardig. Zo moest het gaan om een verdedigingsoorlog, waar er scherp onderscheid wordt gemaakt tussen soldaten en burgers, en levensbronnen van de tegenstander niet mogen worden aangetast. Dat vinden we trouwens al terug in het Oude Testament, waarin staat dat je de weilanden en boomgaarden van tegenstanders niet mag vernietigen”.
„Eigenlijk is de theorie van de rechtvaardige oorlog vandaag de dag sowieso niet meer te handhaven. Elke oorlog is tegenwoordig onrechtvaardig, er worden altijd criteria geschonden. Loopt u het lijstje maar langs: Oekraïne, Gaza, de Westelijke Jordaanoever, Soedan. In al die conflicten is het onderscheid tussen burgers en soldaten verdwenen.
„Hoewel ik niet de indruk heb dat Oekraïne doelbewust de Russische bevolking wil demoraliseren, vallen ook in Rusland steeds meer burgerslachtoffers. Natuurlijk heeft Oekraïne het recht zichzelf te verdedigen. Maar noem het geen rechtvaardige oorlog. Noem het een noodzakelijk kwaad, om een groter kwaad te voorkomen.”
Voordat De Korte zich toelegde op de theologie, studeerde hij geschiedenis. Ook na 25 jaar bisdomschap – vorige maand vierde hij zijn zilveren jubileum – komt de historicus in hem vaak nog bovendrijven.
Sommige van de teksten uit de bisschoppelijke brief hadden bovendien niet misstaan in een rapport van een geopolitieke denktank. Zo is er volgens de bisschoppen behoefte aan „een breed gedeelde Europees perspectief op veiligheid”. „Geweld ter verdediging” moet worden gelegitimeerd door multilaterale organisaties als de Verenigde Naties en de Europese Unie.
„De katholieke kerk is heel aards! In de zin dat zij dankbaar is voor ontwikkelingen op het terrein van Europese samenwerking en internationaal recht. Over de EU zelf wordt weleens gezegd dat het een katholiek project is. Als je kijkt naar de grote naoorlogse Europese leiders die daarbij een rol speelden: Konrad Adenauer, Robert Schuman, Alcide de Gasperi: dat waren allemaal katholieken.”
De Korte in het bisschoppelijk paleis in Den Bosch.
„Ik zou internationale organisaties zelf niet christelijk noemen. Maar ze kunnen wel de solidariteit versterken, en solidariteit is een belangrijk beginsel in de katholieke sociale leer. We zijn allemaal unieke personen met een eigen waardigheid, maar we zijn ook onderdeel van een grotere gemeenschap. We kunnen alleen gelukkig zijn in verbondenheid met anderen.”
„Dat is ook een katholieke idee: ik ben een katholiek in verbondenheid met andere katholieken. Deze katholieken wonen in tweehonderd verschillende nationale staten met uiteenlopende belangen en grote economische verschillen. Je moet je eigenbelang dus altijd zien als deel van een groter algemeen belang. Een samenleving waar alleen het recht van de sterkste geldt is onbarmhartig.”
„Dat is ook iets wat de kerk heeft moeten leren. Tot minstens de Eerste Wereldoorlog zegende de kerk nog wapens. Franse priesters deden dat in Frankrijk en Duitse priesters in Duitsland, zodat militairen aan weerszijden elkaar ermee konden bevechten.”