In de voetnoten van de vaderlandse geschiedenis figureert Gerrit Schimmelpenninck als behoudende tegenstander van Thorbecke. Met dat conservatisme viel het nog wel mee, stelt zijn biograaf Hans Verbeek vast.
schrijft over geschiedenis voor de Volkskrant en recenseert non-fictie.
De Grondwetsherziening van 1848 had vele vaders (nee: geen moeders). Maar slechts twee namen hebben in dat verband kunnen beklijven: die van de liberale staatsman Johan Rudolph Thorbecke, die Nederland in staatsrechtelijke zin zou hebben opgestuwd in de vaart der volkeren, en (in mindere mate) die van koning Willem II, die binnen 24 uur zou zijn geëvolueerd van conservatief tot liberaal.
De voornaamste tegenstander van Thorbecke, de diplomaat en politicus Gerrit Schimmelpenninck (1794-1863), is echter in de vergetelheid geraakt. Kenners van het staatsrecht willen op voetnootniveau nog weleens aan hem refereren, en in 2021 dook hij op in een campagnefilmpje van D66, maar daarmee is de mist rondom deze figuur niet opgetrokken.
Welbeschouwd is dat vreemd. Want Schimmelpenninck, die ten tijde van de Grondwetsherziening een interimkabinet voorzat, kan als Nederlands eerste minister-president worden aangemerkt. Vanwege zijn (politieke en persoonlijke) animositeit jegens Thorbecke werd hij al in 1848 afgeserveerd als verstokte conservatief. Maar daarmee is hem geen recht gedaan, laat voormalig journalist Hans Verbeek (1963) overtuigend zien in zijn biografie De vergeten minister-president.
Schimmelpennincks bezwaren tegen Thorbeckes hervormingen waren niet door behoudzucht ingegeven, maar door de overtuiging (aangelengd met onverholen afkeer van ‘den professor’) dat de Nederlandse constitutie op die van Groot-Brittannië moest worden geënt. Dit betekende dat voor het staatshoofd slechts een ceremoniële rol zou moeten zijn weggelegd en dat het landsbestuur moest worden toevertrouwd aan een kabinet met een sterke minister-president – door Schimmelpenninck zelf, naar Brits voorbeeld, eerste minister genoemd.
Gerrit Schimmelpenninck was geen principieel tegenstander van de monarchie, maar hij had zo weinig achting voor de bestuurlijke kwaliteiten van de Oranjes dat hij hun niet meer dan een ‘eervolle existentie’ buiten het machtscentrum wilde toevertrouwen. Met betrekking tot de plaats van de koning en diens eerste minister in het parlementaire bestel was Schimmelpenninck radicaler – liberaler, zo men wil – dan Thorbecke.
De ironie wil dat de constitutionele praktijk na 1848 toenemend de trekken aannam van het model waarvoor Schimmelpenninck vergeefs had gepleit. Sterker: Thorbecke was de facto minister-president (en naamgever) van drie kabinetten. In 1868 bood voor het eerst in de parlementaire geschiedenis een heel kabinet, waar Schimmelpennincks zoon Rutger Jan deel van uitmaakte, zijn ontslag aan na het vertrouwen van een meerderheid in de Tweede Kamer te hebben verloren. Ook dat was onderdeel van de Britse praktijk die Gerrit Schimmelpenninck had voorgestaan, maar die Thorbecke in 1848 nog niet had voorzien.
Toch draagt deze eerste serieuze biografie als titel De vergeten minister-president. Schimmelpenninck dankt deze kwalificatie aan de omstandigheid dat hij een interimkabinet leidde toen het zwaartepunt van de politiek van dat moment lag bij de commissie die over de grondwetsherziening ging, voorgezeten door Thorbecke.
In andere hoedanigheden wist hij zijn ‘niet onredelijke eerzucht’ echter volop te bevredigen. Hij was bestuurslid, later president-directeur, van de Nederlandse Handel-Maatschappij, de in 1824 gestichte opvolger van de VOC. Hij was nauw betrokken bij de vestiging van de textielindustrie in Twente, zijn geboortegrond. Hij bemoeide zich, gevraagd of ongevraagd, met de thema’s van de dag, waarvan de Nederlandse staatsschuld een van de voornaamste was.
En hij werd als gezant uitgezonden naar achtereenvolgens Sint-Petersburg en Londen. In Londen, hoofdstad van een uitdijend wereldrijk, moest hij de waardigheid bewaren van ‘een klein land met een groot verleden’. In Sint-Petersburg herstelde hij het Nederlandse prestige dat was bezoedeld door zijn voorganger, baron Van Heeckeren – diens adoptiefzoon had de vereerde Poesjkin bij een duel doodgeschoten.
Gerrit Schimmelpenninck was, kortom, niet alleen getuige van belangwekkende gebeurtenissen in zijn tijd, hij heeft deze ook mede vormgegeven. In een kennelijke poging zijn nagedachtenis te regisseren heeft hij volgens zijn zoon Rutger Jan ‘onbegrijpelijk veel belangrijke papieren’ vernietigd. Maar voor zijn biograaf Hans Verbeek bleven ruim anderhalve eeuw na zijn dood nog genoeg egodocumenten over om in te grasduinen. En dat heeft hij met overgave gedaan, zonder in oeverloosheid te vervallen.
Hij brengt Schimmelpennincks weerzin tegen rumoer en revolte in verband met het ‘geschreeuw van de Jacobijnen’ (de bolsjewieken van de Franse Revolutie), waarvan hij als kind getuige was geweest toen zijn vader, de latere raadpensionaris, als Bataafs gezant in Parijs was gevestigd. Thorbecke kon hij niet verdragen vanaf het moment waarop die, als Leids hoogleraar, had geschamperd over de biografie – ‘losgescheurde, vliegende blaadjes’ – waarmee Schimmelpenninck zijn vader had willen gedenken.
Schimmelpenninck had ‘eene hooge meening’ van zichzelf, stelde diens grote vijand vast. De graventitel die hem en zijn nazaten door koning Willem I werd verleend, ervoer hij slechts als een troostprijs omdat het hier geen erkenning van feitelijke adeldom maar slechts een verheffing betrof.
Pas op zijn sterfbed gaf hij uiting aan een zekere zachtmoedigheid. Zijn oudste zoon doodde een vlieg die hinderlijk door de kamer zoemde, maar daarmee deed hij zijn vader geen plezier. ‘Dat was niet goed, dat was niet goed. Och, laat toch geen schepsel meer om mij benadeeld worden.’
Hans Verbeek: De vergeten minister-president – Gerrit Schimmelpenninck (1794-1863). Prometheus; 372 pagina’s; € 39,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant