Nederland wil op korte termijn vluchtelingen met een Griekse verblijfsvergunning terugsturen naar Griekenland omdat de opvang daar inmiddels goed geregeld zou zijn. Maar eenmaal in Athene belanden de meesten op straat. ‘Slapen lukt me hier niet.’
schrijft voor de Volkskrant veel over het Middelandse Zeegebied en migratie. Voor dit verhaal ging ze naar de Griekse hoofdstad Athene.
De twee Afghaanse zussen Sarah (28) en Melika (36) zien er piekfijn uit. In hun netste kleren, allebei met het haar in een paardenstaart, zijn ze vanochtend naar het kantoor van de hulporganisatie Greek Forum for Migrants in Athene gekomen. Vastbesloten om níét de indruk te wekken dat ze zielige vluchtelingen zijn.
En toch barsten het verdriet en de wanhoop uiteindelijk dwars door hun zakelijke en professionele uitstraling heen. ‘We willen zo graag een normaal leven leiden’, verzucht Sarah, de jongste van de twee, aan het einde van het gesprek. Een normaal leven, dat wil zeggen: werk, een huis, en de mogelijkheid om ergens ter wereld een bestaan op te bouwen.
Maar hoe? Net zoals zo veel erkende vluchtelingen in Griekenland lopen de zussen vast in de Griekse bureaucratie. Ze kunnen bijvoorbeeld pas een baan aannemen als ze een sociaal verzekeringsnummer hebben, maar dat nummer krijgen ze pas als ze werken.
Toen ze dit eenmaal begrepen, besloten de zussen door te reizen naar Zwitserland. Maar Zwitserland stuurde hen na bijna twee jaar terug, ze hadden immers al een verblijfsvergunning in Griekenland.
Nu doen ze alles wat ze maar kunnen verzinnen om aan geld te komen. Sarah, die zichzelf vloeiend Engels heeft geleerd met behulp van YouTube, doet af en toe vertaalklussen. Melika bakt prachtige taarten, met ‘Happy Birthday’ erop in sierletters.
Ze maakt sinds kort ook schilderijen, die flarden van haar leven laten zien. Een Afghaanse vrouw in boerka, achter de tralies. Een Zwitsers berglandschap. En een pittoresk Grieks terras.
Het levert, in alle eerlijkheid, nog niet genoeg op om te overleven. Op sommige dagen zijn de zussen – die niet met hun echte namen in de krant willen, uit angst dat familie in Afghanistan iets overkomt – aangewezen op hulporganisaties om wat te eten te hebben.
In Nederland melden zich regelmatig mensen die al een asielstatus in Griekenland hebben. Van de mensen die de afgelopen tijd in het gras zaten te wachten, voor het aanmeldcentrum voor asielzoekers in Ter Apel, vallen er honderden in deze categorie.
Nederland is van plan hen binnenkort weer terug te gaan sturen naar Griekenland. Het parlement nam onlangs een VVD-motie aan, met steun van onder andere CDA en ChristenUnie, waarin staat dat vluchtelingen die al asiel hebben in een ander land zo snel mogelijk terug moeten naar dat land.
Als ingangsdatum wordt 12 juni genoemd, de dag waarop het Europese asiel- en migratiepact ingaat. CDA-minister van Asiel Bart van den Brink heeft gezegd dat hij zijn best gaat doen de motie uit te voeren.
Het zou een breuk zijn met de afgelopen vijf jaar. In 2021 oordeelde de Raad van State dat de omstandigheden in Griekenland te slecht waren om erkende vluchtelingen terug sturen. Doorslaggevend voor die uitspraak was dat deze mensen, zodra ze te horen krijgen dat hun asielaanvraag is ingewilligd, de Griekse opvang binnen 30 dagen moeten verlaten. Dan staan ze op straat. Met lege handen, zonder hulp.
Nu, in 2026, is die 30-dagentermijn er nog steeds. En die zal er ook nog zijn ná het ingaan van het migratiepact.
‘Als erkende vluchteling zit je in Griekenland in de allerslechtste positie’, zegt Adla Shashati (47), directeur van Greek Forum for Migrants, beslist. ‘Je bent eigenlijk helemaal afhankelijk van de hulp uit je eigen gemeenschap.’
Kalliopi Stefanaki (60), die bij de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR in Athene werkt, ziet bij de Griekse regering ‘een gebrek aan politieke wil’ om de situatie van vluchtelingen te verbeteren. ‘Vluchtelingen hebben hulp nodig met huisvesting, met sociale zekerheid. Die is er in Griekenland nauwelijks. Integendeel, ze lopen tegen tal van administratieve barrières aan. Vluchtelingen raken vaak dakloos. En er is niet echt een plan voor integratie.’
Ook de Europese Commissie constateert dat Griekenland tekortschiet. In een recent tussenrapport over het migratiepact staat dat het in Griekenland ‘belangrijk is om van sporadische, projectmatige acties over te gaan op structurele hulp bij integratie’.
In de praktijk nemen de barrières en moeilijkheden voor vluchtelingen zelfs toe, ziet Vassileios Papadopoulos, van de Greek Council for Refugees. ‘Voorheen mochten ze, onofficieel, nog wel eens wat langer dan 30 dagen in het kamp blijven. Maar de huidige, rechtse minister staat erom bekend dat hij de regels zo streng mogelijk wil toepassen. Dus nu moeten ze meteen vertrekken, als de tijd om is.’
En toch denkt Nederland nu een geitenpaadje te hebben gevonden, waardoor rechters het vanaf nu misschien wél zullen toestaan om erkende vluchtelingen terug te sturen naar Griekenland. Dat paadje leidt naar een oud pand in Athene, naar een van de opvanghuizen van de Nederlandse hulporganisatie Movement on the Ground – een organisatie die op het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis in 2015 werd opgericht door tv-presentator Johnny de Mol en vijf vrienden.
Sinds januari 2025 betaalt Nederland voor drie opvanghuizen van Movement on the Ground in Athene. Jonge Griekse statushouders tussen de 18 en 24 jaar krijgen hier een bed én worden op weg geholpen naar een zelfstandig bestaan.
Binnen valt meteen het grote schema op het whiteboard op, waarop wordt bijgehouden welke bureaucratische hindernissen de bewoners al hebben genomen: paspoort, identiteitskaart, bankrekening, nummer voor de sociale zekerheid, belastingnummer, et cetera. Wie alle onderdelen afvinkt, is klaar om op eigen benen te staan.
‘We sluiten met alle bewoners een overeenkomst af’, vertelt Martijn van Ommen (46), hoofd bedrijfsvoering van Movement on the Ground in Griekenland. ‘De jongeren die hier wonen zijn verplicht om Grieks te leren, naar school te gaan en te werken. Wij helpen hen met het vinden van een baan en met het papierwerk: het ís mogelijk om dat op orde te krijgen, mits je de weg kent.’
De gemiddelde bewoner blijft acht maanden in de opvang van Movement on the Ground. ‘Bijna honderd procent heeft dan een baan’, schat coördinator Kane Daniell (35). ‘Niet iedereen heeft een huurcontract op zijn naam als hij dit huis verlaat. Maar in elk geval zijn ze legaal aan het werk. Ze zitten in het systeem.’
Onder de grote vijgenboom op de patio achter het huis van Movement on the Ground zit Makary (18) nauwgezet te schrijven. ‘Ik houd de uren bij die ik heb gewerkt’, zegt hij, met een verlegen glimlach.
De jonge Egyptenaar, die als christen heeft meegedaan aan de trend in zijn land om zijn lichaam uitbundig te versieren met Jezus-tatoeages, werkt nu in een moderne koffiebar in hartje Athene. Zes dagen per week, van 7 uur ’s ochtends tot 4 uur ’s middags staat hij in de keuken. ‘Dat is beter dan schoonmaken, wat ik eerst moest doen.’
Maikel (19) hangt aan het begin van deze zaterdagavond ontspannen rond in huis, en heeft er plezier in om het buitenlandse bezoek de Arabische keelklanken bij te brengen. Hij sloot vandaag het schooljaar af. ‘Ik was in Egypte net klaar met school’, zegt hij. ‘Nu ben ik hier en moet ik nóg drie jaar. Ik wil gaan leren voor automonteur.’ Voorlopig combineert hij de schooldagen met werk bij een benzinepomp.
De opvang bij Movement on the Ground speelt een grote rol in het politieke debat in Nederland. Volgens minister Van den Brink is het mogelijk om de asielaanvragen van Griekse statushouders ‘niet-ontvankelijk’ te verklaren, omdat Nederland gebruik kan maken van de opvangplekken bij deze organisatie in Athene. Rechters zouden dan niet langer kunnen volhouden dat de opvang in Griekenland te slecht is om erkende vluchtelingen te laten terugkeren.
Maar de situatie ter plekke laat zien dat de betekenis hiervan misschien wat overdreven wordt. Bij Movement on the Ground in Athene zijn veertig plekken; veel te weinig voor de vele honderden Griekse statushouders die zich in Nederland melden.
In de praktijk moeten de meeste erkende vluchtelingen in Griekenland zich dus zelf zien te redden. De gevolgen van deze politiek zijn dagelijks te zien op het Victoriaplein: een compact plein in Athene, waar tussen de palmbomen Afrikanen en Aziaten liggen te slapen. Overdag gaat het om een enkeling, ’s nachts zijn het er veel meer.
‘Het is er gevaarlijk’, zegt Omar (33), afkomstig uit Syrië. Inmiddels deelt hij met drie anderen een kamer ergens in Athene, maar eerder was hij ook een van degenen die op het Victoriaplein sliep. ‘Op een nacht hoorde ik opeens iets vlak naast me. Ik deed mijn ogen open en zag iemand met een mes. In een reflex stond ik op om me te verdedigen. Toen ging hij weg. Maar slapen lukte me daar niet.’
Als hij vertelt over zijn leven, zinkt Omar af en toe weg in gepeins. ‘Ik deed in Syrië mee aan de opstand tegen Bashar al-Assad’, zegt hij. ‘Uiteindelijk werd ik opgepakt en gevangengezet. Ze hebben me daar gemarteld. Na twee jaar heeft mijn moeder het huis verkocht, 20 duizend dollar gegeven aan een officier, en die heeft mijn dossier vernietigd. Wegwezen uit Damascus, zei hij.’
Sinds Omar in Griekenland is, probeert hij werk te vinden, maar dat valt niet mee. ‘In de bouw kan ik niet werken, mijn been en schouder doen pijn door de martelingen.’
Waar moet hij naartoe, vraagt hij zich af. Naar zijn broers in Duitsland? Daar was hij op bezoek, maar blijven kan niet, zijn verblijfsvergunning is Grieks. Naar Kreta, waar veel werk zou zijn in het toerisme? Heeft hij geprobeerd, zonder succes, hij sliep er op het strand.
Terug naar Syrië? Moeilijk, hij verzette zich in het verleden ook tegen de nieuwe Syrische leider Ahmed Hussein al-Sharaa, toen die nog de leider van een jihadistische militie was. ‘Ik heb drie kinderen in Syrië’, zegt Omar. ‘Als ik werk heb, stuur ik geld. Maar ik bel nooit met ze. Wat zou ik tegen hen moeten zeggen?’
Als gewone erkende vluchtelingen in Griekenland al in erbarmelijke omstandigheden leven, dan geldt dat al helemaal als ze gedwongen terugkeren uit andere landen, zoals Duitsland of Zwitserland.
‘Die groep is nog kwetsbaarder dan de rest’, zegt Kane Daniell, de coördinator van Movement on the Ground. ‘Ze hebben geen netwerk. Geen vrienden hier. Soms zijn al hun documenten verlopen, wat het onmogelijk maakt een baan te vinden. Dan is de kans groot dat ze dakloos raken, en komen ze terecht in de situatie waarin daklozen in alle grote steden ter wereld terechtkomen: drugshandel, drugsgebruik, prostitutie, diefstal.’
Andere Europese landen hebben het afgelopen jaar veel werk gemaakt van het uitzetten van Griekse statushouders. In 2024 werden er 390 mensen gedeporteerd naar Griekenland, in 2025 waren dat er al 725. Daar waren ook gezinnen met kinderen bij. Met stip op één staan de deportaties vanuit Duitsland, daarna volgen Oostenrijk en Zwitserland.
‘Zo’n uitzetting gaat altijd op dezelfde manier’, vertelt Minos Mouzourakis, advocaat van de hulporganisatie Refugee Support Aegean. ‘Een buitenlandse politie-escorte draagt de statushouder op het vliegveld van Athene over aan de Griekse politie. Die neemt hem of haar een aantal uren in detentie. En na een paar uur wordt die persoon vrijgelaten, met de boodschap: verlaat het vliegveld. Meestal komen deze mensen dan in het centrum van Athene uit, dakloos.’
Zijn organisatie stond vijftig gedeporteerde erkende vluchtelingen bij sinds begin 2025. ‘Wat het extra ingewikkeld maakt, is dat de Duitse autoriteiten de papieren van deze mensen vaak achterhouden – hun identiteitskaart, hun Griekse verblijfsvergunning’, zegt Mouzourakis. Daardoor is het voor deze mensen moeilijker om nóg eens naar Noord-Europa te reizen. ‘Maar in Griekenland lopen ze dan volledig vast.’
Naast de Afghaanse zussen Sarah en Melika, in het kantoor van Greek Forum for Refugees, zit nog een derde Afghaanse vrouw, gestoken in een elegante blauwe jurk met strikken. ‘Ik ben geboren als vluchteling en ik ben nog steeds een vluchteling’, zegt Hana Ganji (32). Als kind woonde ze in Iran, zeven jaar geleden vluchtte ze via Turkije naar Griekenland.
‘De EU weet heel goed hoe de omstandigheden hier zijn’, zegt ze. ‘Nederland, en andere landen, moeten dit serieus nemen – hoe vluchtelingen hier lijden.’
Het enige wat ze wil, zegt Ganji, is volwaardig deel uitmaken van een maatschappij. ‘Waarom steken mensen de zee over, in een klein plastic bootje? Waarom laten ze alles achter, al hun bezittingen, hun ouders, broers, zussen? Alleen omdat we de hoop op een beter leven hebben. We nemen geen machinegeweren mee. We willen een plek vinden waar we ons nuttig kunnen maken in de wereld.’
Zij heeft geluk gehad, zegt Ganji, zij vond in Griekenland een baan bij een hulporganisatie. ‘Maar kijk naar mij – ik ben een mens, een vrouw, ik heb een hoofd. En toch heb ik in geen enkel land stemrecht gehad.
‘Andere mensen nemen beslissingen over mij. Waarom is dat zo, in een democratie? Op een dag wil ik degene zijn die beslissingen neemt. Want nu worden de besluiten genomen door mensen die geen idee hebben wat die voor anderen betekenen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant