Het fiasco van het Frans-Duitse gevechtsvliegtuig, het Future Combat Air System (FCAS), was deze week nog maar net bekend of het regende al gitzwarte analyses. Het was een blamage voor de Europese soevereiniteit. Een deuk in de zogenoemde strategische autonomie. Europeanen waren weer te verdeeld om een gezamenlijke defensie op te tuigen.
Dat klopt allemaal. Maar juist doordat dit project is geklapt, is er ook een kans dat een meer Europese defensie nu wél van de grond komt.
FCAS, waaraan ook Spanje meedeed, liep voornamelijk vast om één reden: het Franse bedrijf Dassault Aviation trok de leiding naar zich toe en liet de Duitsers er amper bij. Dassault wilde het werk zelf doen, hield know-how voor zichzelf en weigerde intellectueel eigendom (IE) en patenten te delen met het Airbus Defence & Space. Puur industrieel nationalisme, dat uit de hand liep omdat er geen Europese regeling bestaat voor de werkverdeling bij zulke projecten en, minstens zo belangrijk, voor de verdeling van toekomstige (ook niet-militaire) opbrengsten van know-how en IE. En als er geen regeling is, gaat degene met de grootste spierballen er met de buit vandoor. Dat geldt voor banken, voor farmaceuten, voor elke sector. Het FCAS-debacle laat zien dat er nu Europese regels voor de defensie-industrie moeten komen.
Europese landen en bedrijven tuigen koortsachtig gemeenschappelijke defensieprojecten op. Dat moet, vanwege de Russische dreiging en de Amerikaanse terugtrekking uit Europa. Frankrijk, Duitsland, Italië en Spanje werken aan een Eurodrone. Meerdere landen bouwen een ruimteschild of helpen Oekraïne. Met EU-subsidie kopen kleinere landen samen wapens, bij elkaar. Alles gaat razendsnel. Er zijn astronomische bedragen mee gemoeid: iedereen heeft lang op defensie bezuinigd en komt van onder nul. Zoveel bedrijvigheid schept kansen, maar het gevaar is dat het een zooitje wordt en dat de grootste bedrijven, gedekt door nationale regeringen, de rest de tent uit ellebogen.
Dit is wat er misging met het Frans-Duitse gevechtsvliegtuig. Beide landen hebben machtige wapenfabrikanten die beslissingen van politieke leiders om meer Europees te doen gewoon negeren. President Macron wilde van FCAS een symbolische Frans-Duitse coproductie maken, maar Dassault monopoliseerde alles en de Duitsers – die de helft betaalden – kregen er genoeg van.
Dit gaat heel Europa aan, want dit zijn de twee landen die altijd hebben gevochten om dominantie op het continent. Niet voor niets begon de Europese integratie in 1952 met de Europese Gemeenschap van Kolen en Staal (EGKS): door de Franse en Duitse oorlogsindustrie onder supranationaal gezag te plaatsen, wilde men een derde wereldoorlog voorkomen. Als Frankrijk en Duitsland nu hun defensie weer nationaal opbouwen, komt Europa full circle. Het op elkaar afstemmen van nationale oorlogsmachinerieën zorgde voor tachtig jaar vrede. Als Europese landen binnenkort voor het eerst sinds lange tijd weer oorlog kunnen voeren tegen elkaar, staat hen maar één ding te doen: nationale oorlogsindustrieën opnieuw onder supranationaal gezag plaatsen, of tenminste regels maken die echte Europese samenwerking garanderen. Europa is terug bij 1952.
Dat betekent niet dat defensie niet nationaal kan zijn. Landen kunnen hun eigen ding doen. Zolang ze wapens bij elkaar bestellen op een goed-gereguleerde EU-defensiemarkt en aankopen coördineren (om elkaar te kunnen helpen met compatibele wapensystemen), is er weinig aan de hand. Kleinere landen doen dat allang, en steeds meer. De problemen beginnen als Duitsland alleen bestellingen plaatst bij Duitse fabrieken en Frankrijk bij Franse fabrieken, zoals nu, en zij elkaars producten weren. Opnieuw beuken deze twee staten op elkaar in om hun nationale industrie te beschermen, waardoor militair-politieke rivaliteit kan escaleren. Precies wat er vroeger altijd misging – tot de EGKS er paal en perk aan stelde.
Heeft Duitsland van de FCAS-episode geleerd? De uitspraak van Airbus-baas Michael Schoellhorn dat „de Duitse industrie nu centraal moet staan” in Europa suggereert van niet. Als de regering in Berlijn verstandig is, knijpt het deze wraakzucht af en pusht het voor een Europese regeling voor de verdeling van werk en IE bij defensieprojecten. Nederland moet dat steunen.
Alleen als dat gebeurt, kunnen Europeanen zeggen dat ze iets van de geschiedenis hebben geleerd.