De opkomst en de val van Milieudefensie onder Donald Pols laat zich lezen als een shakespeareaanse tragedie in vijf akten.
is economieredacteur. Hij schrijft over de energietransitie.
Op het hoofdkantoor van Milieudefensie, gelegen op een nondescript bedrijventerrein in Amsterdam, overzien leden, bestuurders en medewerkers deze zaterdag de ravage. Tijdens de Algemene Ledenvergadering moeten zij evalueren hoe de vereniging, die vijf jaar geleden nog blaakte van gezondheid en zelfvertrouwen na de gewonnen rechtszaak tegen Shell, zo snel zo diep kon vallen.
De directe aanleiding is een publicatie in NRC waarin het extreemrechtse Zuid-Afrikaanse verleden wordt onthuld van hun oud-directeur en boegbeeld Donald Pols. Dezelfde man die een maand eerder al groot het nieuws haalde met zijn overstap naar Tata Steel. Dat nieuws, en de onthulling dat Pols’ verleden al jaren bekend was bij sommige bestuurders van Milieudefensie, leidde ertoe dat de gehele raad van toezicht van Milieudefensie zijn portefeuille ter beschikking stelde.
Dat de affaire intern zo ontplofte, gaat verder dan de beelden van een jonge Pols die zijn latere held Nelson Mandela het spreken onmogelijk probeert te maken. Uit gesprekken met betrokkenen (veelal op achtergrondbasis), jaarverslagen en een evaluatierapport van het Amsterdamse bureau Wallaart & Kusse blijkt dat de organisatie intern al langer onder grote spanning stond. En dat het dramatische vertrek van hun charismatische oud-leider het sluitstuk vormt van een shakespeareaans koningsdrama. Het tijdperk-Donald Pols in vijf akten.
De sollicitatiecommissie die rond 2015 een nieuwe directeur voor Milieudefensie zoekt, heeft weinig twijfel. Eén kandidaat steekt er met kop en schouders boven uit: Donald Pols heeft een uitstekend cv en een heldere visie. De geboren Zuid-Afrikaan is zijn carrière begonnen op de klimaatafdeling van Milieudefensie en heeft daarna zijn sporen verdiend bij diverse andere organisaties waaronder het Wereld Natuur Fonds.
Pols heeft met zijn klimaatkennis al een streepje voor. In Parijs is net het Klimaatakkoord gesloten en de wereld is vol van de vraag hoe de opwarming van de aarde beperkt kan worden tot 1,5 graden Celcius. Klimaatactie moet dus hét thema worden voor het volgende tienjarenplan dat Milieudefensie wil opstellen.
Milieudefensie heeft als vereniging sinds 1972 een grote bijdrage geleverd aan het milieubewustzijn in Nederland, en via moederorganisatie Friends of the Earth ook in de rest van de wereld. Maar bij het grote publiek is het profiel niet scherp genoeg. Zeker niet op klimaat, waar ook Greenpeace en de jonge organisatie Urgenda zich profileren. Als man van heldere doelen schetst Pols in zijn sollicitatie hoe Milieudefensie zich het effectiefst in de klimaatstrijd zou kunnen mengen.
In de marge van die sollicitatiegesprekken in 2015 bespreekt penningmeester Hans Valkenburg, zelf actief in Afrika, ook met Pols diens Zuid-Afrikaanse verleden. Pols biecht op dat hij als jongeling lid was van een extreemrechtse studentenclub. De gedachte dat deze geschiedenis een publicitair risico is voor Milieudefensie, komt dan niet bij Valkenburg op. Pols heeft in zijn ogen ruimschoots bewezen dat hij allang niet meer extreemrechts is.
Het meerjarenplan dat Milieudefensie in 2016 onder Pols’ leiding opstelt, is helder: niet langer vijf speerpunten, maar alle ballen op de klimaatcrisis. Daarbij moet het concept ‘klimaatrechtvaardigheid’ op de kaart worden gezet, waarbij klimaatbeleid wordt gekoppeld aan een eerlijke verdeling. Ook richt Milieudefensie zich minder op de overheid, maar op ‘de grote vervuilers’. Bedrijven dus.
Geïnspireerd door het succes van de klimaatzaak van Urgenda wil Milieudefensie grote concerns juridisch dwingen hun beleid in lijn te brengen met ‘Parijs’. Shell staat bovenaan de lijst, al blijft de naam geheim en spreekt men intern over project ‘Henk’.
Hoewel er onder leden overweldigende steun is voor de nieuwe strategie, is er binnen de werkorganisatie ook weerstand. Sommige klassieke actievoerders zijn gefrustreerd dat zij hun thema moeten verlaten. Een deel vertrekt en maakt plaats voor dossiertijgers die zich vastbijten in de cijfers over grote vervuilers.
Interne critici slaan geen deuk in een pakje boter. De Shellzaak blijkt enorm populair bij het grote publiek; donaties stromen binnen en het ledenaantal groeit gestaag. Met zijn onafscheidelijke hoed is Pols het gerespecteerde boegbeeld van deze opmars.
In 2021 loopt Donald Pols euforisch de rechtbank in Den Haag uit. Het zojuist uitgesproken vonnis steekt hij triomfantelijk omhoog. Met de eclatante overwinning in de klimaatzaak tegen Shell is Milieudefensie wereldnieuws. Het kan dus: een groot bedrijf juridisch dwingen om de Parijsdoelen te halen.
De zege vertaalt zich ook op een andere manier in winst: het geld stroomt toe. Zo doneert een Amerikaans fonds 15 miljoen dollar (13 miljoen euro) voor het verder uitbouwen van klimaatrechtszaken. De Hartwig Foundation, van de Nederlandse miljardair Rob Defares, doneert ruim 7 miljoen euro, waarmee het ledenaantal verdubbeld moet worden naar zo’n 200 duizend.
De inkomsten (in 2016 nog ongeveer 16 miljoen euro) groeien na de Shell-overwinning tot ruim boven de 30 miljoen. De organisatie groeit mee; het aantal voltijdmedewerkers neemt toe van 64 naar 107. En de strijd tegen de grote vervuilers wordt verbreed: 29 vervuilende ondernemingen ontvangen een brief. Als ze niet met klimaatplannen komen, dreigt ook voor hen een rechtszaak.
Intern ontstaat hierover kritiek. Het kleine Milieudefensie mag Shell dan een ferme beuk hebben toegebracht, het kan onmogelijk 29 van zulke zaken aan. Straks haalt de tegenpartij onze analyses onderuit, gaan we nat en verspelen we onze geloofwaardigheid, is de vrees van sommigen. Dat risico dreigt ook nog in de Shell-zaak zelf. Het olieconcern gaat in hoger beroep.
Ook is niet iedereen blij met de focus op klimaatrechtvaardigheid. Vooral het feit dat Pols hierbij aanschurkt tegen de vakbeweging, doet een deel van de medewerkers de wenkbrauwen fronsen. Zij vinden simpelweg dat vervuilende fabrieken dicht moeten, maar dat strookt niet met het belang van vakbonden die er immers zijn voor baanbehoud.
Het duidelijkste voorbeeld hiervan is grootuitstoter Tata. Ook het staalconcern ontvangt een brief van Milieudefensie, maar Pols is publiekelijk tamelijk lovend over het bedrijf. Omdat Tata een plan voor het maken van groen staal heeft omarmd, dat voortkomt uit de vakbeweging. Dat de voorman van hun club vriendelijk doet tegen zo’n omstreden vervuiler, is slikken voor een deel van de medewerkers van Milieudefensie.
In hetzelfde gebouw waar Donald Pols drie jaar eerder zijn vuist in de lucht stak, is de stemming op 24 november 2024 compleet anders. Het gerechtshof in Den Haag erkent weliswaar op Shell ‘een zware verantwoordelijkheid rust’ om gevaarlijke klimaatverandering tegen te gaan. Maar het olie- en gasconcern kan niet worden gedwongen de uitstoot van zijn klanten met een bepaald percentage te verminderen. Daarmee is de zaak goeddeels van tafel.
Milieudefensie gaat in cassatie, start een nieuwe zaak tegen Shell en klaagt in 2024 ook ING aan. Maar de uitspraak betekent toch een mokerslag. Binnen de organisatie groeit de groep die vindt dat de focus op de CO2-uitstoot van grote bedrijven een onzekere basis is.
Intern lopen de spanningen ook op rond een ander thema: Gaza. Veel klimaatactivisten zijn zeer begaan met het lot van de Palestijnen in Gaza, en zien de Zweedse klimaatactivist Greta Thunberg als een belangrijk voorbeeld omdat zij zich het lot van de Palestijnen publiekelijk aantrekt. Zij vinden dat Milieudefensie zich ook in die strijd moet mengen.
Dat gebeurt ook. Onder meer rondom de nieuwe klimaatzaak tegen ING. Zonder dat de directie daarvan formeel op de hoogte is gesteld, verschijnen op sociale media uitingen waarin staat dat Milieudefensie eist dat ING investeringen in Caterpillar terugtrekt, omdat dit bedrijf met zijn bulldozers zou bijdragen aan de mensenrechtenschendingen in Gaza.
De leiding is not amused, want Gaza is geen onderdeel van de strategie die door de leden is goedgekeurd. Grote donoren waarderen het doorgaans niet als hun geld niet wordt besteed aan het doel waarvoor zij het gegeven hebben. Zonder herkenbare focus bestaat de kans dat zij zullen afhaken. Dat zal een enorm gat slaan in de toekomstige begroting, realiseert de leiding zich.
Het binnenhalen van geld zit sowieso niet mee. Door alle oorlogen in de wereld brokkelt de aandacht voor het klimaat af. Grote fondsen blijken minder happig om te investeren in klimaatzaken. En de actie om meer betalende leden en donateurs te werven is een mislukking. Tussen 2024 en 2025 groeit het aantal leden en donateurs met tweeduizend naar 118 duizend. De totale inkomsten uit die groep stijgen met vier ton tot 9,7 miljoen euro. Maar om die stijging te bereiken zijn de totale uitgaven aan wervingskosten nog harder omhooggegaan: van 2- naar 2,5 miljoen euro.
En dan verdwijnt ook nog eens de 10 miljoen euro die Milieudefensie jarenlang van het ministerie van Buitenlandse Zaken ontving. Van dat bedrag wordt zo’n 8,5 miljoen euro doorgespeeld naar partnerorganisaties in ontwikkelingslanden. Het overige kwam ten goede van de internationale afdeling op het kantoor in Nederland.
De raad van toezicht overziet de financiële onzekerheid en stelt begin dit jaar harde eisen: als er niet snel nieuwe fondsen worden aangeboord, moet het mes in de organisatie.Terug naar een begroting van 13 miljoen euro en ongeveer veertig medewerkers minder, zijn de getallen die rondgaan.
Hoewel er in de financiën rekening is gehouden met het wegvallen van fondsen, is duidelijk dat dit pijn zal doen. Het zal ook de interne strijd verder op scherp zetten, realiseert de leiding zich.
Als Pols op Tweede Pinksterdag aan zijn medewerkers vertelt dat hij vertrekt naar Tata Steel, slaat dat in als een bom. Er vloeien tranen en er is boosheid. De raad van toezicht stelt Pols op non-actief, en geeft in een scherp persbericht aan ‘teleurgesteld’ te zijn. Jacqueline Smit wordt benoemd tot interim-directeur.
Begin juni komt daar de volgende klap bij als NRC onthult dat Pols als jonge student voorzitter was van de pro-apartheidsclub Afrikaner Studenten Front. Beelden van Pols bij een bijeenkomst waar Nelson Mandela het spreken onmogelijk wordt gemaakt, schokken zijn oud-medewerkers. Daar komt bij dat Pols tegen NRC zegt dat hij de voorzitter van de raad van toezicht in 2021 heeft geïnformeerd over zijn verleden. Later gevolgd door het bericht dat Pols zijn verleden ook in 2015 tijdens zijn sollicitatie heeft gemeld.
Nadat het nieuws bekend geworden is, eist het personeel opheldering van de raad van toezicht, en in een emotionele bijeenkomst zeggen zij het vertrouwen in de raad op. Die stelt daarop zijn portefeuille ter beschikking.
Zaterdag wacht de leden dus een bewogen ALV, waarin Marty Smits, voorzitter van de raad van toezicht, zal uitleggen hoe het is gegaan. Hoe Pols zijn verleden in 2015 slechts oppervlakkig besprak met penningmeester Valkenburg, in de marge van de sollicitatie. En dat Pols in 2021 volledige openheid gaf aan Smits en de toenmalige penningmeester over zijn extreemrechtse verleden, nadat iemand had geprobeerd Pols hiermee te chanteren.
Hoewel beide leden van het dagelijks bestuur destijds geschokt waren over zijn verleden, zagen ze geen reden Pols de laan uit te sturen. De conclusie was dat het hier privé-informatie betrof, en dat de werkgever hiermee niet naar buiten kon treden. Omdat Pols overduidelijk afstand nam van zijn verleden, werd besloten de populaire directeur te laten zitten. Wel adviseerde het dagelijks bestuur Pols om zelf naar buiten te treden met zijn verleden. Wat hij niet deed. Pols zegt in een reactie dat hij zich dit niet kan herinneren. ‘Ik kan dit bevestigen noch ontkennen.’
Nu de raad het vertrouwen van het personeel heeft verloren, is die van plan zo snel mogelijk plaats te maken. Samen met de interim-directie en de werknemers zullen zij de strijd moeten voeren over de vraag hoe de gehavende organisatie zich opricht na het tijdperk-Pols.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.