Dierentuin Deze zaterdag gaat het historische aquarium van Artis weer open, na een renovatie die vijf jaar duurde en tegen de vijftig miljoen euro kostte. Een deel van het bedrag kwam van de overheid, de rest werd opgebracht door donateurs. „Iedereen vond dat het aquarium gered moest worden. Maar zodra het over geld ging, keek men naar elkaar.”
Het gerenoveerde aquarium van Artis gaat deze zaterdag open voor publiek.
Broccoli, bleekselderij, paprika, appel: het is etenstijd voor de zwarte pacu’s. Het ‘vegetarische neefje van de piranha’ eet naast noten en zaden graag groenten en fruit, vertelt dierenverzorger Wendy de Jong (44). In de keuken van het Artis-aquarium hakt ze een wortel in stukken. De vissen zijn er dol op: „Het zinkt meteen naar de bodem, dus dat eet makkelijk. Ze knagen erop als een cavia.”
Het wordt vast even wennen, zegt De Jong, als de bezoekers straks terugkeren. Na vijf jaar renovatie gaat het aquarium zaterdag weer open. In plaats van achter de schermen werken zij en haar collega’s – „de aquarianen” – dan in het volle zicht. Het is een van de grootste veranderingen: waar eerst zo’n veertig procent van het gebouw toegankelijk was, kunnen bezoekers nu vrijwel overal komen of meekijken. Van de voedselkeuken tot de historische catacomben – waar het oorspronkelijke filtersysteem nog altijd draait.
Maar niet alleen het gebouw is vernieuwd. Ook het verhaal dat het aquarium vertelt is veranderd, zegt Artis-directeur Rembrandt Sutorius (44). In plaats van een verzameling vissen draait het nu nadrukkelijk om de rol van water: „Misschien wel het belangrijkste natuurverhaal van deze tijd.” Terwijl oceanen, rivieren en meren wereldwijd onder druk staan, wil Artis bezoekers laten ervaren hoe water al het leven op aarde verbindt. Meteen bij de entree staat een citaat van de Amerikaanse oceanograaf Sylvia Earle: ‘No water, no life. No blue, no green.’
Dat het aquarium uit 1882 – een van de oudste aquaria ter wereld – nog overeind staat, is volgens de directeur niet vanzelfsprekend. Al bij zijn aantreden in 2017 verkeerde het rijksmonument in erbarmelijke staat. Anderhalve eeuw lang was zout water vanuit de bassins in het gebouw getrokken, met grote scheuren, betonrot en afbrokkelend stucwerk tot gevolg. „Herinner je je de brug in Genua die instortte? Dat was een wake-upcall.” Rond 2020, toen onderzoeksbureaus geen garanties meer konden geven voor de veiligheid van het pand, wist Sutorius: het is nu of nooit.
Schade van het zoutwater voor de renovatie (links) en het vernieuwde aquarium (rechts)
De timing kon nauwelijks slechter. Terwijl Artis midden in de coronacrisis voor het eerst in zijn geschiedenis de deuren moest sluiten en grote verliezen leed, lag er ineens een megaproject op tafel. Toch zette Sutorius door: hoewel de financiering nog verre van rond was, schakelde hij alvast een aannemer in. Hij regelde een call met de gemeente, provincie en het Rijk. „Iedereen vond dat het aquarium gered moest worden. Maar zodra het over geld ging, wees men naar elkaar.” Het was de gemeente Amsterdam die als eerste een flink bedrag toezegde. Uiteindelijk legden de overheden samen 28 miljoen euro in.
Voordat hij directeur van Artis werd, werkte Sutorius tien jaar als consultant bij McKinsey, waar hij grote verandertrajecten begeleidde en vaak verschillende partijen achter één plan moest zien te krijgen. Die ervaring kwam nu goed van pas, want met overheidsgeld alleen was het aquarium niet gered. Er gaapte nog een gat van tientallen miljoenen euro’s, dat door fondsen en particulieren moest worden gedicht. Sutorius trok alles uit de kast om hen te overtuigen. Hij liep „niet normaal veel rondjes” door het aquarium en leidde potentiële gevers langs de lege bassins. Ze moesten met eigen ogen zien, zegt hij, hoe kwetsbaar het monument was geworden en wat er verloren dreigde te gaan. Om geld vroeg hij niet. „Ik zei: dit gaan we redden. Het is een kans daar onderdeel van te zijn.”
Rembrandt Sutorius, directeur van Artis in het gerestaureerde aquarium.
Die aanpak werkte. Via bestaande donateurs, die op hun beurt weer mensen uit hun netwerk meenamen, kwam het benodigde geld binnen. Uiteindelijk kostte de restauratie tegen de 50 miljoen – fors meer dan de jaarlijkse omzet van Artis, die rond de 36 miljoen euro ligt. De dierentuin organiseerde een benefietgala, waar bijzondere Artis-ervaringen onder de hamer gingen: een dag meelopen met een dierenverzorger bijvoorbeeld, of een duik in de nieuwe bassins voordat de vissen arriveerden. Commerciële uitingen wilde Artis vermijden. „Het park is van iedereen”, zegt Sutorius. Toch zijn voor de oplettende bezoeker hier en daar subtiele verwijzingen naar gevers te vinden: initialen, een trouwdatum. Op een bruggetje langs een nagebouwde gracht hangt een slotje met een knipoog naar de projectmanager die de renovatie jarenlang begeleidde: ‘Linda forever’.
In de grote zaal zwemmen aan weerszijden zoet- en zoutwatervissen. Doordat de bakken verdiept en aan elkaar geschakeld zijn, hebben de bewoners (het aquarium huisvest in totaal 250 diersoorten) veel meer ruimte dan eerst. Rembrandt Sutorius houdt stil bij de zeekatten, bij het bassin dat de zandbodem van de Noordzee moet voorstellen. Naar dit dier kan hij blíjven kijken: „Kijk hoe chill ze door het water zweven. Ze zijn ook heel nieuwsgierig, als je langsloopt maken ze vaak contact.” En ja, zegt hij, ze staan een beetje symbool voor het slagen van dit project. De inktvissen behoorden tot de eerste lichting nieuwe bewoners, ze kwamen binnen als eitjes. Inmiddels zwemmen er al een tweede en derde generatie rond.
De catacomben en een video-installatie bij het nieuwe aquarium.
Sutorius hoopt dat jonge bezoekers straks weer met hun neus tegen het glas staan om voor het eerst een zeepaardje of verpleegsterhaai te spotten. Voor hem is dat de kern van wat Artis wil bereiken: niet beginnen met een boodschap over klimaat of biodiversiteit, maar met verwondering. „Dat is altijd de eerste stap. Als je mensen niet raakt, zullen ze nooit opkomen voor de natuur.” Aan nieuwsgierigheid lijkt geen gebrek: iedereen die zaterdag met een duikbril op naar Artis komt, mag gratis naar binnen. De actie ging op 4 juni live, anderhalf uur later waren alle tijdsloten vergeven.