De verwachtingen zijn hoog, maar een dag voor het Europese Migratiepact ingaat is het in Italië, al jaren een van de belangrijkste aankomstlanden voor migranten in Europa, compleet onduidelijk hoe de uitvoering eruit zal zien.
is correspondent Italië, Griekenland en de westelijke Balkan voor de Volkskrant. Ze woont in Rome.
‘Het is een schande dat we nog geen idee hebben wat er staat te gebeuren’, zegt wethouder Antonella Maucioni, die de opvang van migranten in Civitavecchia coördineert. Afgelopen weekend verwelkomde ze nog een reddingsschip in de belangrijkste cruisehaven van Italië, die volgens geruchten zal gaan fungeren als een van de poortwachters van het Europese Asiel- en Migratiepact, dat vrijdag in werking treedt.
De ‘haven van Rome’, zoals Civitavecchia zichzelf graag verkoopt, trekt jaarlijks meer dan drie miljoen cruisepassagiers. En sinds de overheid in 2003 reddingsschepen begon door te sturen naar havens ver van Sicilië, om hun operaties te bemoeilijken, meren er regelmatig schepen van hulporganisaties aan.
In haar kantoor, op een steenworp afstand van de haven, toont Maucioni een vel papier met daarop alle data en getallen. ‘2018 mensen hebben we al ontvangen. Maar het went nooit.’ De baby’s van 4 en 8 maanden die ze zondag van de Humanity 1 zag komen, staan op haar netvlies gebrand, net als de wonden door de martelingen die mensen in Libië moesten doorstaan.
Het langverwachte migratiepact moet asielzoekers eerlijker verdelen over Europa, en migranten zonder recht op asiel sneller kunnen terugsturen naar hun thuisland. Hiermee wordt voorkomen dat ze doorreizen, schreef VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans verheugd toen de Eerste Kamer met het pact instemde. In zijn enthousiasme voegde hij er een uitroepteken aan toe: ‘Zojuist aangenomen: veel strenger asielbeleid!’
Maar in Italië is de uitvoering van dat beleid vooralsnog vooral een groot vraagteken. Op papier lijkt het simpel: voortaan komen asielzoekers terecht in speciaal aangewezen grenszones voor een eerste screening. Wie kans maakt op bescherming, stroomt door naar de reguliere asielprocedure, de rest komt terecht in de procedure accelerate di frontiera, een versneld traject dat moet plaatsvinden op havens, vliegvelden en in opvangcentra.
Civitavecchia is een van de twintig plekken die de regering daarvoor op het oog heeft, bleek vorige maand uit een naar de krant Il Manifesto gelekt overheidsdocument. Maar het stadsbestuur weet nog van niets. ‘Nu gaan migranten naar asielzoekerscentra in de buurt, maar als het gerucht klopt, moeten we een plek zien te vinden om mensen die weinig kans maken op asiel in (semi-)detentie vast te houden’, zegt Maucioni.
Volgens de nieuwe Europese regels zijn migranten uit ‘veilige’ landen namelijk verplicht in de grenszone te blijven totdat hun asielaanvraag is behandeld. Hulporganisaties vrezen voor hun positie. Italië is een van de weinige lidstaten die niet hebben vastgelegd hoe gratis juridische bijstand wordt gegarandeerd en het heeft geen onafhankelijk orgaan dat toezicht houdt op het hele proces.
Voor de versnelde grensprocedures heeft Italië ruim achtduizend plekken nodig, van bijna de helft is onduidelijk waar ze moeten komen. Civitavecchia heeft volgens wethouder Maucioni geen enkel gebouw dat zich hiervoor leent. ‘Dat zouden we moeten bouwen. Maar of dat nodig is weten we niet, omdat Italië het definitieve uitvoeringsplan nog altijd niet heeft gepubliceerd.’
Ook de wet die het pact door het parlement moet loodsen, laat op zich wachten. Om de deadline toch te halen kwam de regering vorige week met een nooddecreet, maar ook de definitieve tekst daarvan is nog niet gepubliceerd.
‘Italië is er allesbehalve klaar voor’, licht hoogleraar bestuursrecht Mario Savino van de Universiteit van Tuscia telefonisch toe. ‘Er is een gebrek aan middelen, personeel, tolken, en aan coördinatie tussen politie, provincies, asielcommissies en rechtbanken. De belangrijkste databanken zijn nog niet eens aan elkaar gekoppeld.’
Het land mist volgens hem niet alleen de faciliteiten voor de versnelde grensprocedures, maar heeft bovendien geen oplossing gevonden om migranten in de bijbehorende zones te houden. Detentie is onder het nieuwe pact een laatste redmiddel, lidstaten moeten ook alternatieven bieden. Maar welke dat zijn, is onduidelijk.
‘Zolang er geen werkende maatregelen zijn, zoals bijvoorbeeld elektronisch toezicht, zullen mensen gewoon verder blijven trekken’, zegt Savino, die aan het hoofd staat van de Academie voor Recht en Migratie(ADiM), een netwerk van zeshonderd wetenschappers en migratie-experts. Hij voorspelt dat de Europese solidariteit daardoor weer onder druk komt te staan, omdat andere lidstaten dat niet accepteren en migranten (net als eerder) terugsturen naar het land waar ze de EU zijn binnengekomen.
Op Sicilië testte de overheid een meldplicht, maar die bleek weinig effectief. Plannen voor een borgsom van duizenden euro’s en preventieve opsluiting werden door rechters teruggefloten. Savino noemt het ‘institutionele polarisatie’, waarin de overheid en rechterlijke macht lijnrecht tegenover elkaar zijn komen te staan en rechters noodgedwongen zijn gaan fungeren als beschermer van asielzoekers.
Ook aan het eind van de keten loopt het spaak. Er zijn te weinig uitzetcentra voor afgewezen asielzoekers, meer dan de helft van de gedetineerden keert niet terug naar het land van herkomst. De centra in Albanië, die onder Italiaanse jurisdictie vallen, zijn eveneens weinig succesvol en uiterst kostbaar. De volgende beoogde stap zijn ‘terugkeerhubs’, plekken in landen buiten de EU die uitgeprocedeerde asielzoekers overnemen, maar die bestaan nog niet.
Civitavecchia hoopt snel duidelijkheid te krijgen. ‘Het wordt zomer, dus arriveren er weer meer reddingsschepen’, waarschuwt Maucioni. ‘Dat kunnen we aan, maar als we echt een grenszone worden, weet ik niet waar we mensen moeten plaatsen. En eerlijk gezegd ook niet hoe ik dat kan rijmen met een Europa dat zegt te staan voor mensenrechten en solidariteit.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant