Europese defensie De NAVO-top van begin juli in Ankara dreigt opnieuw te draaien om één vraag: hoe houden we Donald Trump binnenboord? Europa kan zich veel beter richten op een eigen plan voor militaire afschrikking, schrijft Steven Everts.
De discussie over hoe Europeanen hun verdediging organiseren speelt al jaren en voelt vaak als een herhaling van zetten. Totdat Donald Trump kwam met zijn openlijke twijfels over artikel 5 van de NAVO en zijn kritiek op Europese bondgenoten als klaplopers. Bij de NAVO stellen ze dat de top vorig jaar in Den Haag het probleem heeft opgelost, omdat Europeanen instemden om 5 procent van hun eigen bbp aan defensie uit te gaan geven. Maar de barsten in de trans-Atlantische relatie zijn reëel. Het wantrouwen evenzeer. Soms ziet de publieke opinie het scherper dan de elite: 73 procent van de EU-burgers zegt inmiddels dat Europa „zijn eigen weg moet gaan”.
Trumps oorlog tegen Iran heeft deze discussie urgenter gemaakt. Europeanen hebben dan wel een mooie slogan – „Dit is niet onze oorlog” – maar het is wél ons probleem. De energieschaarste neemt toe, de economische groei vlakt af en de rente moet waarschijnlijk omhoog. Nog erger: deze oorlog is ook een Europees veiligheidsprobleem. Precies die middelen die Oekraïne en Europa het hardst nodig hebben – luchtverdediging, munitie, maar ook politieke betrokkenheid – worden verlegd, vertraagd of ingezet als drukmiddel. Washington heeft duidelijk gemaakt dat er enorme vertragingen komen in de levering van al geplaatste orders. Dat raakt Oekraïne hard, maar hiermee dreigen er ook gaten te ontstaan in de Europese verdediging.
Steven Everts is directeur van het EU-Instituut voor Veiligheidsstudies.
De kern van het probleem is niet dat Amerika meer verantwoordelijkheid naar Europa wil verschuiven. Dat is onvermijdelijk en prima verdedigbaar. Het gevaar is dat Trump burden shifting ziet als een instrument van persoonlijke beloning en bestraffing. De ene dag wordt Duitsland publiekelijk afgestraft met dreigende troepenvermindering, de volgende dag wordt Polen beloond omdat daar een ideologische bondgenoot in de smaak valt. Dat is misschien politiek theater, maar wel met strategische gevolgen.
In de woorden van Mark Rutte weerklinkt het NAVO-script om Trump gunstig te stemmen: Europa geeft veel meer uit, beweegt richting de 5 procent en doet dat dankzij Trumps leiderschap. Maar als dat de inzet wordt, mist Europa opnieuw het wezenlijke punt. Meer geld is nodig, maar is niet meer de kern van het probleem. De vraag is: hoe organiseren we Europese afschrikking tegen de Russen, waar nodig zonder de Amerikanen?
Europa is niet machteloos. Het continent is rijk, technologisch sterk en demografisch groot genoeg om de conventionele afschrikking zelf te dragen. Met Oekraïne erbij beschikt het over drones, elektronische oorlogsvoering en honderd gevechtsklare brigades. Het belangrijkste obstakel is psychologisch: durven we het aan om te denken in termen van Europese machtsvorming? Zijn we bereid taboes te doorbreken?
Europa moet naar de NAVO-top met een concreet Europees transitieplan. Niet om de VS eruit te duwen, maar om te voorkomen dat een chaotische Amerikaanse terugtrekking de afschrikking uitholt. Dat plan moet prioriteit geven aan een spoedprogramma (zoals het Manhattan Project in 1942) voor alles wat Europa nodig heeft en waar we nu van de Amerikanen afhankelijk zijn: luchtverdediging, langeafstandswapens, satellieten, inlichtingen en commandovoering. Die moeten we Europees gaan verwerven en organiseren.
Er gaan nu honderden miljarden extra naar defensie, niet om Trump te paaien, maar Poetin buiten de deur te houden. Het is zaak om het merendeel van dat geld in Europa te besteden, en niet grofweg 60 procent van de nieuwe wapens in de VS te kopen, zoals nu. Dat is belangrijk om die spullen sneller te krijgen – de VS geven duidelijk aan dat de eigen noden en behoeften voorrang hebben – én om publieke steun te behouden voor hogere Europese defensie-uitgaven.
De geïntegreerde commandostructuur is misschien het belangrijkste wat de NAVO biedt. Want om je te verdedigen heb je niet alleen wapens en technologie nodig, maar ook een organisatie die ervaring heeft met samen vechten. Het is aan Europa om nu een concreet plan op tafel te leggen hoe we die commandostructuur, die we kennen van de NAVO, willen Europeaniseren. Tot nu toe was de hoogste militaire NAVO-commandant in Europa altijd een Amerikaan. Misschien is de overstap naar een Britse SACEUR een goede optie – wel Europees maar niet EU?
Twee dingen moeten we vermijden. Ten eerste dat we de discussie voeren onder de noemer van een ‘Europees leger’. Niet als wenkend perspectief, noch als schrikbeeld. Het doel is geen EU-leger: dat komt er niet en dat hoeft ook helemaal niet. Maar dat frame leidt af van wat wél nodig en mogelijk is: het optuigen van Europese afschrikking en doctrine.
Ten tweede moeten we niet te vroeg beginnen met de nucleaire component van deze afschrikking. Die dimensie hoort erbij, maar moet het sluitstuk worden van Europese zelfstandigheid. Niet het beginpunt van de discussie. De Amerikanen zeggen nadrukkelijk dat de nucleaire paraplu blijft. Ze willen zelfs in meer Europese landen nucleaire wapens gaan plaatsen, terwijl ze het aantal Amerikaanse troepen willen verminderen. En hoewel de Franse president Emmanuel Macron de deur heeft geopend richting het uitbouwen van de rol van de force de frappe (de Franse nucleaire afschrikkingsmacht), weet iedereen dat het Europeaniseren daarvan nog ver weg is.
Europa moet die valkuilen vermijden en nu vaart maken met het organiseren van de eigen verdediging. Wie alleen Trump binnenboord probeert te houden, accepteert dat de Amerikaanse president het spel en de voorwaarden bepaalt. Wie met een eigen plan komt, maakt van Europese veiligheid eindelijk een Europese verantwoordelijkheid, zoals het hoort.