Het vermogen dat Joost Ritman verdiende met de verkoop van wegwerpbestek stak hij tot de laatste cent in zijn kostbare boekenverzameling. Zo ontstond de Bibliotheca Philosophica Hermetica. ‘Hij wilde het onmogelijke mogelijk maken.’
is journalist en columnist van de Volkskrant, gespecialiseerd in financieel-economische onderwerpen.
Ondernemer Joost Ritman werd rijk met wegwerpplastic en beroemd dankzij zijn unieke boekenverzameling over hermetica: teksten over filosofie, religie, esoterie en andere mystieke zaken uit de oudheid. ‘Zelden zullen plastic en spiritualiteit zo’n vruchtbaar huwelijk zijn aangegaan’, grapt literatuurhistoricus Frits van Oostrom, die de collectie goed kent.
Van Oostrom: ‘De allure van zijn boekencollectie was ongeëvenaard. Schrijver Umberto Eco schreef er een lofzang op. Ritman was ook bijna bezeten van het verzamelen van boeken. Het was een missie, geen hobby. Maar er was ook altijd gedoe rond zijn persoon.’
Ritman overleed op 5 juni op het Spaanse eiland Menorca. ‘Een Mokumer in hart en nieren. Hij was iemand die het onmogelijke mogelijk wilde maken. Genereus, geestig, ontembaar, ongrijpbaar’, aldus zijn familie in de overlijdensadvertentie.
Ritman werd in 1941 geboren aan de Bloemgracht in Amsterdam. Zijn ouders waren vijf jaar eerder begonnen met de chemische fabriek De Ster, die boenwas en vloeibare zeep produceerde. In 1964 namen Joost en zijn broers Teun en Job het bedrijf over.
Zij gooiden het over een andere boeg. Ze gingen wegwerpservies en -bestek produceren, dat ze leverden aan luchtvaartbedrijven. De timing was perfect. In de jaren daarop groeide de luchtvaart explosief.
Niet alleen de elite ging meer vliegen, ook de gewone burger kroop dankzij meer vrije tijd en geld in het vliegtuig voor budgetvakanties in Spanje en Griekenland. Uiteindelijk zou De Ster ruim een derde van de wereldmarkt voor wegwerpplastic in de luchtvaart in handen krijgen.
Ritman had van jongs af aan al andere interesses. Op 16-jarige leeftijd raakte hij gefascineerd door hermetische literatuur: oude esoterische geschriften die worden toegeschreven aan de mythische wijsgeer Hermes Trismegistus.
Van deze boeken is het Corpus Hermeticum het bekendst. Ritman ging boeken verzamelen over mystiek, gnostiek en alchemie. ‘In de ruimste zin van het woord’, zegt Van Oostrom. ‘Hij kocht ook een handgeschreven werk over de tovenaar Merlijn en Arthurboeken.’
Het geld dat hij verdiende met luchtvaartbestek en -serviezen stak hij tot de laatste cent in zijn boekenverzameling. Zo ontstond de Bibliotheca Philosophica Hermetica.
De bibliotheek ging zijn financiële slagkracht te boven. Zo had hij voor de aankopen grote leningen bij de ING-bank afgesloten. Uiteindelijk bedroeg de schuld meer dan een half miljard gulden. Toen Ritman die niet meer kon aflossen, legde ING in 1993 beslag op zijn privécollectie van boeken en ook op zijn bedrijf.
Er volgde een lange juridische strijd waarin Ritman de inbeslagname aanvocht en zowel zijn bedrijf als de boekenverzameling terugeiste. Staatssecretaris van Cultuur Aad Nuis moest persoonlijk ingrijpen om te voorkomen dat ING de collectie in delen verkocht.
Pas in 1999 werd een compromis bereikt. De Ster werd verkocht aan het Zweedse bedrijf Duni, dat tafellakens en servetten produceerde en eigendom was van de machtige ondernemersfamilie Wallenberg. Ritman kreeg een groot deel van de collectie terug. Tegelijkertijd begon hij een nieuw bedrijf onder de naam Helios, waarmee hij ging concurreren met De Ster.
Al snel raakte hij opnieuw in financiële problemen. Hij had niet aan zijn belastingverplichtingen voldaan. In ruil voor kwijtschelding van 18,7 miljoen euro aan belastingschuld kwamen 4.400 boeken van zijn collectie in 2005 in eigendom van het Rijk.
Ritman mocht die wel zelf beheren, zodat zijn collectie een geheel bleef. Er werd zelfs een nieuw onderkomen gevonden in het Huis met de Hoofden aan de Amsterdamse Keizersgracht. In 2011 echter legde de Friesland Bank, die miljoenen tegoed had van Ritman, beslag op Ritmans bezittingen. Het ging om panden, zijn woonhuis en een West-Friese stolpboerderij in Schellinkhout bij Hoorn.
Staatssecretaris Halbe Zijlstra besloot de collectie van het Rijk weg te halen bij Ritman in een uiterst geheime actie. Friesland Bank wist wel het kostbare werk De Graaf van Rochefoucauld te veilen voor 2,8 miljoen euro: dat is een 14de-eeuws manuscript over koning Arthur en de Ridders van de Ronde Tafel.
Het Rijk zou zijn deel in 2011 onderbrengen bij het Allard Pierson Museum. Wim Hupperetz, toenmalig directeur van het Allard Pierson Museum, vertelde in de Volkskrant: ‘Deze collectie is een bron van inspiratie. Ze sluit aan bij onze leerstoelgroep over de geschiedenis van hermetische filosofie aan de UvA. Daarnaast is ze op museaal vlak heel interessant vanwege de Noord-Nederlandse getijdenboeken en de middeleeuwse geschriften met miniaturen.’
In 2016 schonk thrillerschrijver Dan Brown de Ritman-bibliotheek 300 duizend euro voor de digitalisering en ontsluiting van de unieke boekencollectie. Ritman heeft altijd gezegd dat hij na zijn dood zijn collectie aan de gemeenschap wilde nalaten. Frits van Oostrom: ‘Als je zijn leven overziet, zit er genoeg in voor een eigen thriller.’
- Ritmans Bibliotheca Philosophica Hermetica telde op het hoogtepunt 23 duizend boeken. Het was niet de grootste privécollectie. De verzameling van schrijver Gerrit Komrij, overleden in 2012, bestond uit meer dan 60 duizend boeken. Die van televisiepersoonlijkheid Boudewijn Buch bestond bij zijn dood in 2002 uit meer dan 100 duizend exemplaren.
- Ritman was lid van het Genootschap der Rozenkruisers, een internationale spirituele beweging die zich richt op het vernieuwen van het bewustzijn en het ontwikkelen van zielenbewustzijn. Ze zijn geïnspireerd door werken uit de vroege 17de eeuw.
- Ritman had zijn eigen bibliothecaris. De in 2024 overleden boekhistoricus en hoogleraar Frans A. Janssen (1939-2024) was jarenlang de directeur en drijvende kracht van de Bibliotheca Philosophica Hermetica.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant