De Groningse sterrenkundige Amina Helmi (55) is een van de winnaars van de prestigieuze Kavli-prijs voor astrofysica. ‘Ik zie ons Melkwegstelsel als een soort moederschip dat door het heelal beweegt.’
is wetenschapsjournalist. Hij schrijft voor de Volkskrant over sterrenkunde.
Amina Helmi (55) deelt de prijs van één miljoen dollar met Vasily Belokurov (Universiteit van Cambridge) en Rodrigo Ibata (Universiteit van Straatsburg), is woensdag bekendgemaakt door de Noorse Academie van Wetenschap en Letteren.
Helmi werd in 1970 geboren in Argentinië en raakte als jong meisje in de ban van het heelal. Aan de Volkskrant vertelde ze ooit dat ze op de basisschool al gegrepen werd door een proefje met een sinaasappel en een citroen waarmee werd uitgelegd dat we vanaf de aarde altijd dezelfde kant van de maan zien. Bovendien raakte ze niet uitgekeken op de Melkweg. Die wazige lichtband aan de hemel is in Argentinië veel beter zichtbaar dan in Nederland met al zijn kunstlicht.
Voor baanbrekend onderzoek naar de geschiedenis van het Melkwegstelsel ontvangt Helmi nu de ‘Nobelprijs van de sterrenkunde’, zoals de Kavli-prijs vaak wordt genoemd. Zelf beschrijft ze haar vakgebied als ‘galactische archeologie’: als een kosmische Indiana Jones legt ze het miljarden jaren oude verleden van het Melkwegstelsel bloot. En dat blijkt veel heftiger te zijn geweest dan altijd werd vermoed.
Helmi kwam in 1996 naar Nederland en promoveerde in 2000 in Leiden. In die periode ontdekte ze al een gigantische sliert van sterren in het Melkwegstelsel die een afwijkende beweging en een net wat andere samenstelling hebben. Die zogeheten Helmi-stroom is het restant van een klein sterrenstelseltje dat lang geleden door de Melkweg is opgeslokt. Later zijn er veel meer van dat soort sterstromen gevonden. Ze maken duidelijk dat ons Melkwegstelsel in de loop van de tijd gegroeid is door een proces van kosmisch kannibalisme.
De grote doorbraak kwam echter in 2018, op basis van metingen van de Europese ruimtetelescoop Gaia. Deze legde van miljarden sterren de posities en bewegingen vast. Door die metingen te analyseren ontdekte Helmi (sinds 2003 hoogleraar in Groningen) dat er tien miljard jaar geleden een enorm veel grotere botsing is geweest, met een sterrenstelsel dat ongeveer een kwart van de omvang van het Melkwegstelsel had. Voor die ontdekking ontving ze in 2019 al de Nederlandse Spinoza-premie.
Het blijkt dat vrijwel alle sterren in de zogeheten ‘dikke schijf’ en in de uitgestrekte bolvormige halo van de Melkweg als kosmische immigranten afkomstig zijn uit dat andere stelsel. ‘Ik zie ons Melkwegstelsel als een soort moederschip dat door het heelal beweegt’, vertelde Helmi indertijd in een podcast van wetenschap.nu. De ontdekking hoe dat moederschip zijn huidige vorm heeft gekregen ‘bezorgde me wel kippenvel’.
De Kavli-prijs wordt sinds 2008 om het andere jaar uitgereikt in de vakgebieden astrofysica, nanowetenschap en neurowetenschap. Hij is genoemd naar de Noors-Amerikaanse zakenman en filantroop Fred Kavli, die in 2013 overleed. Eerdere Nederlandse winnaars van de astrofysicaprijs zijn Maarten Schmidt (2008) en Ewine van Dishoeck (2018).
De Kavli-prijs voor nanowetenschap ging naar wetenschappers die fundamentele ontdekkingen deden op het terrein van zogeheten ‘Twistronics’, oftewel hoe elektrische eigenschappen veranderen afhankelijk van de draairichting van gestapelde laagjes grafeen. De prijs voor neurowetenschappen ging naar ontdekkingen over hoe nieuwe zenuwcellen in het brein ontstaan en verbindingen met elkaar aangaan.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant