De Nederlandse stroomvoorziening raakt steeds sneller in de knel. In het slechtste geval dreigen er al in 2028 elektriciteitstekorten te ontstaan. Vanaf 2030 wordt de situatie rond de leveringszekerheid sowieso nijpend. Tennet roept daarom op tot snelle actie.
is economieredacteur voor de Volkskrant en sinds 2021 specialist op het gebied van de energietransitie.
Hoogspanningsbeheerder Tennet doet jaarlijks onderzoek naar de vraag of er de komende jaren op elk moment van de dag voldoende elektriciteit beschikbaar is. De afgelopen drie jaar leidt dit tot steeds alarmerendere geluiden. De problemen lijken steeds sneller te komen: er is een kleine kans dat er al in 2028 tekorten optreden.
Hier zijn meerdere redenen voor. Een belangrijke is de energietransitie: elektriciteit uit zon en wind wordt steeds belangrijker, maar het waait niet altijd en de zon schijnt evenmin constant.
Tegelijk stijgt de vraag naar elektriciteit op bepaalde momenten. Vooral in de winter en in de avonduren, als warmtepompen draaien om huizen te verwarmen, e-auto’s aan de lader hangen en er elektrisch gekookt wordt, piekt de stroombehoefte. Nu kunnen kolen- en gascentrales het gat nog dichten als het niet waait.
Maar na 2030 gaan de kolencentrales in principe dicht, waardoor veel productiecapaciteit wegvalt. Daarnaast zeggen uitbaters van gascentrales steeds meer moeite te hebben hun businesscase rond te krijgen.
Dit laatste komt doordat grote gascentrales steeds vaker stilstaan, zeker in het voorjaar en de zomer. Dit betekent dat energiebedrijven de vaste kosten van hun centrales over minder draaiuren moeten uitsmeren. Hierdoor dreigen ze onrendabel te worden, waardoor sluiting een optie wordt. Dan verdwijnt er nog meer broodnodige productiecapaciteit.
In de zogenoemde Monitor Voorzieningszekerheid 2026 waarschuwt Tennet dat snel ingrijpen nodig is om te voorkomen dat de norm voor leveringszekerheid vanaf 2030 overschreden dreigt te worden.
Dit betekent niet dat de stroom in het hele land uitvalt, benadrukt operationeel directeur Maarten Abbenhuis in een toelichting op het rapport. Maar een tekort kan er in het uiterste geval wel toe leiden dat sommige bedrijven soms korte tijd noodgedwongen worden afgeschakeld.
‘We zien de risico’s aanzienlijk toenemen’, zegt Abbenhuis. Tennet heeft dit keer twee scenario’s uitgewerkt: een met een sneller stijgende stroomvraag, en een met een verwachte groei. Abbenhuis: ‘In beide scenario’s overschrijden we de norm al in 2030. En in 2028 al volgens het scenario met de hoge vraag. Dat is dus vrij dichtbij.’
Zeker nu Nederland door de Iran-oorlog opnieuw wordt geconfronteerd met dure fossiele energie, bestaat de kans dat burgers en bedrijven massaal gaan elektrificeren, net als na de Russische inval in Oekraïne en de daaropvolgende energiecrisis. Dat zal de vraag naar stroom stuwen.
Daarom is haast geboden met de invoering van een zogenoemde capaciteitsmarkt, aldus Tennet. Hiermee neemt de overheid een deel van de kosten over om energiecentrales in de lucht te houden. Die centrales kunnen dan worden ingezet op het moment dat tekorten dreigen.
Zo’n mechanisme kost geld (naar schatting honderden miljoenen per jaar), maar het voorkomt ook extreem hoge stroomprijzen. Die kunnen tijdens tekorten oplopen tot zomaar 4.000 euro per megawattuur. Onder normale omstandigheden schommelt de Nederlandse stroomprijs gemiddeld rond de 80 tot 100 euro.
Er zijn ook andere mogelijkheden, zoals tijdelijk minder elektriciteit gebruiken (en daarvoor worden betaald) en import vanuit het buitenland. Deze oplossingen zijn echter onzeker. Zeker de laatste, omdat ook in de buurlanden, waar afscheid is genomen van kern- en kolencentrales, tekorten dreigen te ontstaan.
Aan de andere kant lijkt de vraag naar meer elektriciteit te worden gedempt, onder meer doordat de Europese industrie minder elektriciteit vraagt dan verwacht. Doordat energie in Europa relatief duur is, is een deel van de productie de afgelopen jaren verplaatst naar buiten de EU. Dat dempt de vraag.
Een vraag is wat er gaat gebeuren met de Eemscentrale. Deze kolencentrale van RWE draait nu deels op kolen en deels op biomassa. RWE wil de centrale graag volledig op biomassa laten draaien, maar dit kan niet uit, omdat er geen subsidie meer bestaat voor de opwek van elektriciteit met (omstreden) biomassa.
Als de mogelijkheid om de Eemscentrale volledig op biomassa te laten draaien er wel komt, verandert het beeld, zegt Joost Greunsven, hoofd marktanalyse bij Tennet. ‘Dit is een centrale van 1.600 megawatt. Als die in operatie blijft met biomassa, lijkt het gat gedicht. Dan zit je ruimer in capaciteit.’
Dat leidt er in elk geval toe dat er minder vaak extreem hoge elektriciteitsprijzen ontstaan, zegt Greunsven. ‘Al betekent dit voor gascentrales dan juist weer dat het voor hen lastiger wordt om concurrerend te draaien.’
In de aannames van Tennet hebben gascentrales het vooral moeilijk in 2030. Daarna wordt hun bedrijfsmodel beter, omdat ze weliswaar minder vaak zullen draaien, maar tijdens de uren waarop ze wel actief zijn, een veel hogere marge maken.
Ondanks de alarmistische toon is Abbenhuis tevreden over de gesprekken die Tennet voert met het verantwoordelijke ministerie van Economische Zaken en Klimaat. ‘Ik ben optimistisch dat snel een besluit valt over de invoering van een capaciteitsmarkt. Maar de situatie is wel zo alarmerend dat we zeggen: begin zo snel mogelijk met de uitvoering.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant