Palestijnse kunstenaars Elke tentoonstelling van hedendaagse Palestijnse kunstenaars refereert aan de dood die elk ogenblik kan komen en aan leven op de allerdonkerste plekken, maar ook aan menselijke veerkracht en creativiteit. Op dit ogenblik zijn er ten minste drie in Nederland te zien.
Still uit Larissa Sansours film ‘A Sunken Tale of Losses Delayed’ (2026), die ze maakte in opdracht van Wereldmuseum Amsterdam.
Basel Abbas & Ruanne Abou-Rahme: Prisoners of Love: Until the Sun of Freedom. T/m 6 sept. Kunstinstituut Melly, Rotterdam.
Larissa Sansour – Rogue agents of history. T/m 27 sept. Wereldmuseum, Amsterdam.
Ahmed Aldaalsa op de groepstentoonstelling ´Silence = Violence’. T/m 21 juni. De Loods, Breda.
Wat als er niets meer rest? Geen slaapkamers, geen plekken om naartoe te gaan als je ziek bent, geen stoepen om op te stoepkrijten, geen fonteintjes, olijfboomgaarden en ook: geen vaders, geen moeders, geen kinderen en geen dieren? Wat als alles gebroken is?
‘Der Tod ist ein Meister aus Deutschland’, schreef de van oorsprong Roemeense dichter Paul Celan in 1952 in zijn allerberoemdste, aan het hart knagende gedicht Die Todesfuge, in terugblik op de Holocaust. Maar in Gaza is de dood inmiddels een meester uit Israël, met inmiddels bijna 80.000 slachtoffers aan Palestijnse kant, voor het grootste deel vrouwen en kinderen.
Het mooie van kunst, literatuur, muziek is dat ze voor destructie, vergetelheid en verdriet woorden, beelden en geluiden weten te vinden. Kunst (zeg ik maar even in het algemeen) zal blijven getuigen, of het nu over de Holocaust is, de genocide in Gaza, de klimaatcrisis of de verwoestende burgeroorlog in Soedan.
Elke tentoonstelling van hedendaagse Palestijnse kunstenaars, op dit ogenblik zijn er ten minste drie in Nederland te zien, refereert aan de dood die elk ogenblik kan komen, aan leven op de allerdonkerste plekken, aan menselijke veerkracht en creativiteit. Zonder die twee laatste zou elk van de drie tentoonstellingen die ik zag een requiem zijn, maar dat is niet zo. Hoe zwaar ook het onderwerp, ieder kunstwerk barst van vitaliteit, weerbaarheid en hoop.
De in Gaza (over)levende Ahmed Aldaalsa (1999) – zijn werk is ook op Instagram te volgen – houdt sinds het begin van de oorlog in Gaza een getekend en gefotografeerd dagboek bij van de destructie om hem heen. Aldaalsa’s tekeningen – op goedkoop rafelig papier en met houtskool of potlood getekend – zijn gefotografeerd en naar Nederland gestuurd. Drie daarvan zijn gezeefdrukt en op de geëngageerde, door kunstenaar Joyce Overheul samengestelde tentoonstelling in Breda in kleine oplage te koop.
Aldaalsa laat in Dragging my tent letterlijk zien hoe het is als je huis verandert in een winderige tent die je aan touwen achter je rug meesleept. De gezichten van zijn protagonisten hebben niet of nauwelijks een mond. Hun benen houden onder de kuit op. Dat is niet vanwege papiergebrek. Dat is een symbolische keuze.
Ahmed Aldaasa, ‘Dragging my tent’.
Zo zwijgend als Aldaalsa’s kroniek is, zo hard klinkt het werk van het in Amerika wonende duo Basel Abbas en Ruanne Abou-Rahme (beide geboren in 1983 en van Palestijnse komaf). Voor hun multimediale solo Prisoners of Love: Until the Sun of Freedom is de helft van de bovenruimte van Kunstinstituut Melly in Rotterdam veranderd in een paarsroze reis naar het hart van de duisternis: Israëlische gevangenissen waar Palestijnse mannen, vrouwen en kinderen worden opgesloten zonder vorm van proces, en hun getuigenissen na vrijlating.
Die getuigenissen worden niet letterlijk gefilmd, maar ingebed in over elkaar heen lopende, poëtische beelden van landschappen, de zon, olijfbomen, waterbronnen waar een hand doorheen roert. Het werk is zo fascinerend dat, voor je het weet, er weer een uur verstreken is. Voice-overs en teksten herinneren aan het gevoel van Palestijnen in Israëlische gevangenissen dat je als Palestijn niet op aarde mag zijn. Wie geluk heeft, treft op de muren van de cel een getekend vliegtuig of een schip: een boodschap van de gevangene vóór jou. „Ze zullen niet in staat zijn je te doden, zolang je reist.”
Het werk van Abbas en Abou-Rahme – het duo werkt samen sinds 2009 – is veel bekender dan dat van Aldaalsa, en wordt internationaal tentoongesteld. Begrijpelijk, want voor de hand liggende gevangenisclichés worden vermeden en hun vocabulaire straalt, ondanks boosheid, vooral hoop en poëzie uit.
Reliekdoosjes met 21 relieken van zand en kleine steentjes (1650-1699) uit het Heilige Land. Te zien in de tentoonstelling van Larissa Sansourin in het Wereldmuseum Amsterdam.
Een thobe, Palestijnse geborduurde jurk (1893-1894), te zien in de tentoonstelling van Larissa Sansourin in het Wereldmuseum Amsterdam.
Larissa Sansour (1973) is eveneens een internationaal bekende maar in Nederland nog nooit gepresenteerde kunstenaar. Het is dankzij curator Nat Muller dat we in het Wereldmuseum in Amsterdam een subliem ingericht overzicht van Sansours talenten te zien krijgen. Dat overzicht bestaat uit een aantal films, historische bruiklenen uit verschillende musea, persoonlijke erfstukken en props uit de films.
Sansours meest persoonlijke Familiar Phantoms is een – schrik niet van het woord – experimentele documentaire die vier generaties ontheemding en verhuizing omvat. De betoverende, lange film (42 minuten) belicht trauma en herinneringen efemeer, als in de wind bewegende gordijnen. In haar nieuwste, speciaal voor het Wereldmuseum geproduceerde film A Sunken Tale of Losses Delayed gaan we mee op een piratenschip dat dwars door tijden heen over een zee vaart en onderweg Palestijnse drenkelingen oppikt die in verschillende tijden leefden. A sunken Tale of Losses Delayed is een film met als kapitein een vrijbuiter aan het roer. De voorwerpen die de drenkelingen in de film gebruiken, aanraken en koesteren zijn in vitrines te zien: een oude zeekaart, een kistje met relieken (nagemaakt of niet), een meloenvormig speldenkussen – allemaal tentoongesteld als schatten.
Zo ontstaat een wereld rondom de films die direct afkomstig is úít de films. Die wereld is in 3D en herinnert aan verloren tijden en verloren werelden toen er nog geen muren of militaire blokkades waren. Die wereld bestaat uit verhalen, toekomstfantasieën, een verleden dat doorloopt in het heden en omgekeerd. Die wereld is dromerig en sprookjesachtig, maar ingebed in de realiteit.