Milio van de Kamp Socioloog Milio van de Kamp (34) herlas De schaamte (1998) van Annie Ernaux. Van haar leerde hij dat hij literaire regels links mag laten liggen.
„Toen ik studeerde voelde ik me anders dan mijn studiegenoten. Ik ben niet afkomstig uit een hogere sociale klasse, veel van mijn studiegenoten wel. Op een dag vertelde ik daarover tijdens een college. Een studiegenoot verwees me toen naar het werk van Édouard Louis en zei: ‘Je moet dit lezen, dit ben jij.’ Zo ben ik terecht gekomen bij literatuur over klasse, ook bij de boeken van Didier Eribon en van Annie Ernaux.
Een paar jaar geleden besloot ik dat ik zelf een boek wilde schrijven over mijn ervaringen met armoede. Dat is uiteindelijk Misschien moet je iets lager mikken geworden. Als je wil schrijven, moet je ook lezen. Ik heb alle boeken gekocht van de schrijvers die ik had ontdekt. Ik wist dat Annie Ernaux schreef over klassenmigratie, maar verder kende ik haar werk nauwelijks. Het eerste boek dat ik van haar las was De schaamte en dat was meteen raak.
De schaamte opent met de zin: ‘Mijn vader wilde mijn moeder vermoorden, op een zondag in juni, aan het begin van de middag.’ Dat vind ik een briljante eerste zin. Ze beschrijft het trauma van haar jeugd, maar in een hele alledaagse context, waardoor je er juist meer gevoel bij krijgt. De hoofdpersoon heet net als de schrijver Annie. Ze groeit op in armoede. Als ze wordt geconfronteerd met een gewelddadig incident, kan ze niet meer om de harde werkelijkheid van haar bestaan heen. Gedurende het verhaal zoomt Ernaux steeds in en uit: de ene keer zit je midden in haar jeugd, de andere keer schrijf je met haar mee, jaren later achter de typemachine.
Ik las het boek vier jaar geleden voor het eerst. Dat was voor mij een openbaring. Mensen zoals ik mogen dus ook een boek schrijven, dacht ik. De literaire wereld voelde altijd ver weg, alsof literatuur bedoeld was voor een bepaald soort mensen. Bij Ernaux vond ik herkenning. Voor mij is ook relevant dat zij een vrouw is; veel bekende boeken over klassenmigratie zijn door mannen geschreven.
Voor het schrijven van mijn eigen boek verdiepte ik me in literaire stijlregels. Maar alles wat ik bij Ernaux las, leek juist met die regels te breken. Het boek opent bijvoorbeeld meteen met de climax, terwijl ik dacht dat je daar als schrijver naartoe moest werken. Ook die bekende ‘show, don’t tell’-regel zet ze naar haar eigen hand. Ze beschrijft alles juist heel expliciet. Ik leerde van Ernaux dat ik me voor een goed boek niet aan die literaire regels van de hogere sociale klasse hoef te houden. Ze heeft voor mensen zoals ik de weg vrijgemaakt.
Bij het herlezen viel me opnieuw op hoe scherp ze schrijft. Het boek heet De schaamte, maar nu viel het me pas op dat dat woord pas tegen het einde voor het eerst valt. Alles wat zij meemaakt, laat ze dan heel mooi samenkomen in dat gevoel van schaamte. Ook zie ik nu hoe goed ze in staat is om een bepaalde tijd en een bepaalde omgeving op te roepen. Je zweeft als lezer niet boven het verhaal, je zit echt met haar aan de keukentafel. Ik voel bij haar dat ik als lezer in goede handen ben. Annie Ernaux is voor mij een onuitputtelijke bron van inspiratie.”
In de rubriek ‘Teruglezen’ vertellen boekenliefhebbers over een werk dat in het verleden veel indruk op hen heeft gemaakt.