Spielberg en UFO’s Bijna tachtig jaar oud keert regisseur Steven Spielberg in ‘Disclosure Day’ terug bij zijn jeugdliefde: UFO’s en aliens. Zijn bewering dat hij „nog meer dan toen” gelooft in UFO’s, is niet louter promotie. Spielberg is een gelovige.
Scène uit ‘Disclosure Day’.
In 1973 schreef scenarist Paul Schrader (Taxi Driver) het script Kingdom Come voor Steven Spielberg. Het ging over de 45-jarige officier Paul van Owen, belast met het debunken en ridiculiseren van UFO-waarnemingen. Tot buitenaardse wezens – aliens – op een verlaten landweg contact met hém maken, en hij – als de apostel Paulus op weg naar Damascus – een ware gelovige wordt. Dreigt Paul van Owen klokkenluider te worden, dan mag hij als leider van het geheime overheidsorgaan ‘project Grief’ de speurtocht naar UFO’s leiden. Na 15 jaar vruchteloos zoeken beseft hij dan dat het om telepathisch contact gaat: aliens bevinden zich in een andere dimensie dan wij.
Spielberg vond dat script „gênant slecht” en besloot eerst haaienfilm Jaws te maken om dan zijn eigen script te schrijven over UFO’s – of UAP’s, Unidentified Aerial Phenomena, zoals ze nu heten. Dat werd in 1977 de filmhit Close Encounters of the Third Kind, die 307 miljoen dollar opbracht, 1,7 miljard in huidige dollars. Over een rusteloze elektricien uit Muncie, Indiana die op reis mag in een vliegende schotel.
Bijna tachtig jaar oud, keert Spielberg vermoedelijk voor het laatst terug bij zijn jeugdliefde in een bloedstollende én infantiele thriller: Disclosure Day. Zoals de titel belooft: alles wordt onthuld. En Spielbergs bewering dat hij „nog meer dan toen” gelooft in UFO’s, is niet louter promotie. Hij is een gelovige. Zijn vriend John Milius vertelde ooit dat hij vlak na de opnames van Close Encounters een weekend met Spielberg doorbracht in een jachthut bij Colusa, Californië om UFO’s te spotten. Spielberg doneerde in 1985 100.000 dollar aan een astronomisch project om buitenaardse radiosignalen op te vangen. „Ze namen nooit contact met mij op, ondanks alle reclame die ik voor ze maakte”, grapte Spielberg later.
De schurk van Disclosure Day – Noah Scanlon (Colin Firth) van het semi-overheidsorgaan Wardex – heeft wel wat van Paul van Owen uit Schraders verworpen script. Hij weet alles van aliens, maar houdt dat voor de wereld en zelfs zijn eigen regering verborgen – de ‘deep state’ in optima forma. Klokkenluider Daniel Kellner (Josh O’Connor) dreigt alles openbaar te maken.
Spielbergs timing is prima: sinds The New York Times in 2017 onthulde dat het Pentagon jaarlijks 20 miljoen dollar uittrekt voor analyse van UFO- waarnemingen zijn UFO’s weer op de radar. De regering Trump belooft alle informatie openbaar te maken, en in afwachting van die ‘disclosure day’ postuleert Spielbergs film een ‘79 jaar oud geheim’. Dat verwijst naar de zomer van 1947, toen de UFO-folklore lostbarstte met talloze waarnemingen van vliegende schotels en het ‘Roswell-incident’: het leger zou een gecrashte UFO met buitenaardse piloten hebben geborgen. Carl Jung wijdde in 1958 een studie aan het UFO-fenomeen: dat zou een ‘visionair gerucht’ zijn waarin collectieve spanning over Koude Oorlog, raketten en atoomwapens een uitweg vond. Vliegende schotels waren een projectie van angst én hoop, aldus Jung: nu God dood was, vertrouwde de seculiere mens op ‘techno-engelen’ om ons te redden.
Scène uit ‘Close Encounters Of The Third Kind’ (1977).
Klopt de inschatting van biograaf Joseph McBride dat de jonge Steven Spielberg extra gevoelig was voor UFO’s omdat zijn gezin uiteenviel en al zijn zekerheden wankelden? Het huwelijk van moeder Leah en vader Arnold stond in 1964 op kraken door moeders overspel toen hij als 15-jarige scholier met familie, buren en scholieren zijn eerste speelfilm maakte: Firelight, die hij helaas bijna helemaal kwijt raakte.
In Firelight stralen UFO’s met rood licht op huizen, auto’s en mensen in het stadje Freeport, Arizona – naar blijkt voor een dierentuin op hun planeet Altaris, de rest van de mensheid zal worden gehersenspoeld omdat de aliens ons zien als een bedreiging. Deze voor ruim 500 dollar gemaakte knutselfilm verdiende zijn geld terug met één uitverkochte voorstelling in het Phoenix Little Theater. Later die week verhuisden de Spielbergs naar Californië in een gedoemde poging hun huwelijk te redden.
Van die jeugdzonde was Close Encounters of the Third Kind in 1977 een soort remake. In die film krijgt elektricien Roy Neary op een nacht contact met een UFO en raakt daarna geobsedeerd door een pyloonachtige vorm – een subliminale boodschap die de aliens in zijn brein en dat van andere ‘gewone Amerikanen’ programmeren. Die vorm blijkt later de Devil’s Tower in Wyoming te zijn, een tafelberg waar de aliens een rendez-vous met Neary en andere uitverkorenen willen maken. Roy Neary raakt in de ban van een UFO-psychose – hij boetseert de tafelberg tijdens het eten uit aardappelpuree – wat hem zijn huwelijk en gezin kost.
UFO-expert Lacombe – gespeeld door regisseur François Truffaut – weet inmiddels ook dat aliens op die Devil’s Tower gaan landen; het leger ensceneert een chemische treinramp om de wijde omgeving te ontruimen. Zo’n complot waar tienduizenden ambtenaren aan meewerken maakt Close Encounters tot een film die sterk bijdroeg aan het populariseren van complotdenken, al had Amerika daarvoor na Vietnam en Watergate weinig aanmoediging nodig. Neary weet met de ongehuwde moeder Jillian – haar zoontje Barry is door de aliens ontvoerd – door de legercordons tot de Devil’s Tower door te dringen en mag uiteindelijk met de aliens mee.
De overheid is in Close Encounters eerder paternalistisch dan kwaadwillend. Hun prudentie is begrijpelijk, want de aliens opereren nogal angstaanjagend. Ze schakelen de stroom in hele wijken uit en racen door de nacht in blauw-rode discoballen die mensen zonnebrand bezorgen. Direct contact gaat gepaard met verblindend licht, bevingen, geloei en rondvliegend huisraad, alsmede apparatuur die op eigen houtje aan- of uitgaat. Voorts blijken de aliens in de Tweede Wereldoorlog gevechtsvliegtuigen en schepen te hebben opgestraald, die ze anno 1977 in Mexico of de Gobi-woestijn dumpen.
Maar hun intenties lijken op Devil’s Tower nobel. Aliens zijn een soort kinderen met kleiige huid, groot hoofd en een snoezig verlegen lachje – Spielberg liet zijn aliens spelen door zesjarige meisjes van de balletschool, . Ze blijven wel een mysterie. Wat ze met ‘gewone man’ Roy Neary gaan doen blijft een vraagteken: vivisectie, research, modificatie of toch de dierentuin zoals in Firelight? Dat laatste suggereert een laatste scène die Spielberg in 1979 toevoegde aan zijn ‘director’s cut’: honderden aliens observeren Roy Neary dan vanachter ramen.
De bekende scène uit ‘E.T.’ (1982) waarin het jongetje Elliot en zijn vrienden de lucht in fietsen.
Spielberg bleef na Close Encounters op aliens terugkomen. In E.T. blijft een alien per ongeluk achter op aarde en sluit vriendschap met het jochie Elliot, een zoon uit een gebroken gezin in de buitenwijk. In War of the Worlds (2005) verfilmde Spielbergs H.G. Wells’ roman over marsmannetjes die de mensheid uitroeien als metafoor voor de shock die 9/11 de VS bezorgde.
Dat laatste bleek een zijstap: hoe hard Spielberg ook ontkent, in Disclosure Day is wel degelijk een vervolg op Close Encounters én E.T. te zien en keren de aliens terug als de grote baby van Close Encounters en als de reuzenschilpad van E.T. Ze beschikken over toverkracht en telepathie en willen ons van onze kwade instincten redden, die worden belichaamd door de moordlustige, repressieve ‘deep state’ Wardex van schurk Scanlon. De mensheid heeft ook meer dan ooit behoefte aan spirituele interventie: een burgeroorlog in Noord-Korea dreigt te escaleren tot een kernoorlog.
Het bestaan van aliens blijkt ook prima met georganiseerde religie te combineren, legt een non behulpzaam uit: in het Bijbelboek Genesis maakt God ons immers slechts meester van onze planeet. De hele film mondt uit in een wonderbaarlijke openbaring, waarbij Spielberg weer grossiert met de blik die hij in Close Encounters zo populair maakte: met open ogen en mond verbijsterd én geïmponeerd in de verte staren. Alleen wordt het mysterie hier wel volledig uitgelegd, en dan blijkt het doorgaans licht bespottelijk. Dat is ook in Disclosure Day het geval.