Oud zeer tussen Polen en Oekraïne heeft een hoog oplopende diplomatieke ruzie veroorzaakt. President Karol Nawrocki noemt Oekraïne zelfs ‘niet klaar om deel uit te maken van de Europese familie’. De crisis is te herleiden tot de Tweede Wereldoorlog.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Zal de Oekraïense president Volodymyr Zelensky de hoogste staatsonderscheiding van Polen verliezen? Na een beraad dat vrijwel de gehele maandag in beslag nam, zei zijn Poolse ambtgenoot Karol Nawrocki ‘te zijner tijd’ een beslissing te nemen over het afnemen van de Orde van de Witte Adelaar. Deze werd in 2023 aan Zelensky toegekend.
Met het uitstel lijkt Nawrocki een adempauze in te lassen in de diepe crisis die afgelopen week in de Pools-Oekraïense verhoudingen is ontstaan. Steen des aanstoots was het besluit van Zelensky om een legereenheid te vernoemen naar de ‘helden van OePA’. Dat schoot veel Polen in het verkeerde keelgat.
Het Oekraïens Opstandelingenleger (OePA) was actief aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Veel Oekraïners zien het leger als een verzetsbeweging tegen de Sovjet-Unie en Russische overheersing, hoewel het OePA ook collaboreerde met de nazi’s (en soms weer tegen hen vocht).
Polen zien hen als oorlogsmisdadigers: tussen 1943 en 1945 vermoordde het OePA tot honderdduizend Polen bij etnische zuiveringen, vaak op wrede wijze, in het huidige westen van Oekraïne. Daarop doodden Poolse militaire groepen tot vijftienduizend Oekraïners.
Polen en Oekraïne zijn nu bondgenoten, maar dit bloedige verleden werpt geregeld een schaduw over de betrekkingen. De emoties lopen hoog op. Poolse politici en prominente publieke figuren spraken hun afschuw uit, in Poolse media verschenen tientallen opiniestukken en op sociale media is de storm nog niet gaan liggen.
Nawrocki zei dat de casus ‘toont dat Oekraïne, qua mentaliteit – het verheerlijken van bandieten, moordenaars van het OePA – niet klaar is om deel uit te maken van de Europese familie’. Ook de uiterst rechtse partij Konfederacja stelde voor om de EU-toetreding van Oekraïne te blokkeren zolang historische kwesties niet zijn opgelost.
Premier Donald Tusk noemde de naamkeuze voor de legereenheid ‘verontrustend’, maar poogde de gemoederen tot bedaren te brengen. ‘Elke natie heeft het recht op haar eigen interpretaties’, zei Tusk, maar Oekraïne ‘moet zich realiseren wat deze grimmige erfenis van het OePA vanuit ons perspectief betekent’. Rusland is de enige die er baat bij heeft als de twee bondgenoten twisten, concludeerde de premier.
Tegen Radio Svoboda zei parlementariër Ihor Hoez, lid van de commissie die over de betrekkingen met Polen gaat, dat ‘Oekraïners zelf zullen bepalen wie hun helden zijn’. Vanuit Kyiv klonk ook een oproep tot dialoog. Minister van Buitenlandse Zaken Andri Sybiha zei dat de naamkeuze vanuit het Oekraïense leger zelf kwam en benadrukte dat de soldaten ‘onvoorwaardelijk respect verdienen’ voor hun strijd tegen de Russische invasiemacht. Sybiha zei dat er geen ‘anti-Poolse intenties’ waren. De naam is bedoeld om ‘hen te eren die vele jaren geleden op dezelfde wijze tegen het imperiale Moskou vochten’.
Beide landen hebben ‘asymmetrische herinneringen’, zei de Oekraïense historicus Jaroslav Hrytsak vorig jaar tegen de Volkskrant. De landen leggen andere accenten in hun herinneringscultuur en dat veroorzaakt frictie. ‘Wołyń’ (Wolynië), de historische regio waar de meeste Poolse slachtoffers vielen, heeft afgelopen jaren een almaar prominentere plek gekregen in het Poolse historische debat. Polen spreekt van een genocide, Oekraïne betwist dit en noemt het een ‘tragedie’.
Herinneringsculturen zijn niet statisch, zeker in oorlogstijd. OePA-verering was vroeger vooral in het westen van Oekraïne te vinden. Opiniepeilingen tonen aan dat sinds 2014, toen Rusland de Krim annexeerde en de oorlog in de Donbas begon, het OePA een positievere rol in de collectieve herinnering ging spelen.
Daarbij ligt de focus nadrukkelijk op de strijd tegen de Russen, een lijn die wordt doorgetrokken naar het heden. Dat het OePA collaboreerde met de nazi’s, streefde naar een etnisch homogene staat en daartoe massaal Polen en Joden vermoordde, blijft onbenoemd.
Er is ook toenadering in de historische kwestie. Zo kreeg Polen toestemming om massagraven te onderzoeken. Vorig voorjaar vond de eerste volledige opgraving plaats, gevolgd door een officiële begrafenis. Dit proces van verzoening zet ondertussen door: terwijl Nawrocki wikt en weegt over Zelensky’s onderscheiding, ging deze week een nieuw onderzoek van start naar een Pools massagraf.
De huidige dynamiek van de Poolse politiek is een voedingsbodem voor escalatie. President Nawrocki ligt constant overhoop met de regering-Tusk, onder meer over buitenlandbeleid. In het najaar van 2027 zijn er parlementsverkiezingen. De radicaal-rechtse oppositie is gefragmenteerd en verwikkeld in een strijd om de nationalistische kiezer. Ondertussen groeit het anti-Oekraïense sentiment in de Poolse samenleving, ook tegenover vluchtelingen.
Zelensky heeft zich tot nu toe niet uitgelaten over de zaak. Maandag reisde hij naar het Verenigd Koninkrijk. Veelzeggend genoeg vloog de president niet zoals gebruikelijk vanaf de Poolse stad Rzeszów, maar via het Moldavische Chisinau naar Londen. Nawrocki’s uitgestelde beslissing over de staatsonderscheiding biedt ademruimte in de verhitte discussie, maar een uitweg lijkt nog niet in zicht.
Afgelopen weekend ging Kyrylo Boedanov, de stafchef van Zelensky, voor een spoedberaad naar Warschau. Daar kwam men niet tot een oplossing. Op vrijdag vatte de woordvoerder van Nawrocki de positie van de president nog als volgt samen: ‘Het Poolse landsbelang vraagt om harde reacties; we kunnen niet tegenover onze partners op de knieën zitten.’
De timing is ongelukkig. Eind deze maand vindt de jaarlijkse ‘Ukraine Recovery Conference’ plaats, over de wederopbouw in Oekraïne na de oorlog, ditmaal in Gdańsk. Het had een viering van het bondgenootschap tussen de twee landen moeten zijn. Ook zou het Poolse bedrijfsleven graag het voortouw willen nemen bij de wederopbouw. Of de betrekkingen tegen die tijd zijn verbeterd, is de vraag: twee weken erna, op 11 juli, herdenkt Polen de massamoorden. Rondom deze datum staat ‘Wołyń’ volop in de aandacht.
Source: Volkskrant