Mark Roscam Abbing tijdens de openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie over het coronabeleid.
Het hele eerste jaar van de coronapandemie bleef het kabinet het virus onderschatten. Zo werd de opgebouwde crisisstructuur in de zomer van 2020 te rap afgebouwd en hoopte het kabinet, tot diep in het najaar, dat een nieuwe harde lockdown niet nodig zou blijken. Dat zei topambtenaar Mark Roscam Abbing maandagmiddag tegen de parlementaire enquêtecommissie corona.
„Het viel keer op keer tegen””, zei Roscam Abbing, die in oktober 2020 werd aangesteld als de ambtenaar die zich bezighield met de impact van het coronabeleid op de samenleving. „De hoop was dat we er langzaam uit zouden komen, maar dan moesten we toch weer scherpere maatregelen nemen.” Direct nadat hij werd aangesteld, begon Roscam Abbing aan een plan om mensen veilig samen Kerst te kunnen laten vieren, maar „we zaten die Kerst in de zwaarste lockdown”. Van de richtlijnen waaraan hij werkte, kwam niets terecht.
Drie maanden voordat Roscam Abbing werd aangesteld, had het kabinet een nieuwe ambtelijke organisatie ingericht die zich bij het bestrijden van corona vooral op de lange termijn zou richten – in de veronderstelling dat de ergste crisis achter de rug was. „Dat bleek niet te werken”, zei Roscam Abbing. De besmettingen liepen weer op en de ambtelijke organisatie „kreeg het blussen van de brand erbij. Daar was men niet op toegerust”.
Eerder op maandag bekritiseerde ook oud-voorzitter van het Veiligheidsberaad Hubert Bruls tijdens diens verhoor het snelle afbouwen van de crisisbestrijding in de zomer van 2020.
Roscam Abbing kreeg als programmadirecteur-generaal Samenleving en Covid-19 een centrale rol als kabinetsadviseur. Formeel viel hij niet onder één ministerie. Minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge (CDA) was niet enthousiast, vertelt Roscam Abbing: „Hij was in het begin niet mijn grootste sponsor.” De Jonge was bang dat nu onduidelijker zou worden wie verantwoordelijk was voor welk besluit, zei Roscam Abbing.
Tijdens het eerste Catshuisoverleg dat hij bijwoonde, mocht Roscam Abbing alleen meeluisteren vanuit een „zijkamertje”. Nadat hij zich had beklaagd, mocht hij in het vervolg wel plaatsnemen in dezelfde ruimte als de bewindspersonen. „Stapsgewijs kreeg ik daar aan tafel voor mijn gevoel steeds meer te zeggen.”
Vanaf januari 2021 gaf Roscam Abbing tijdens het zondagse Catshuisoverleg presentaties over de sociale en maatschappelijke impact van de coronamaatregelen. Hij kwam aan het woord nadat RIVM-directeur Jaap van Dissel de laatste stand van zaken had gegeven over de besmettingscijfers en ziekenhuisbezetting.
Tijdens het verhoor liet Roscam Abbing doorschemeren dat de relatie met De Jonge moeizaam bleef. De minister zat bijvoorbeeld niet te wachten op ‘gedragsinzichten’ die hij aandroeg, met suggesties over hoe de coronamaatregelen beter nageleefd konden worden.
Roscam Abbing wordt verhoord. Tijdens de coronaperiode was hij directeur-generaal Samenleving en Covid-19.
Roscam Abbing verdedigde tegenover de enquêtecommissie de informele besluitvorming. Over de coronamaatregelen werd vaak eerst nagedacht tijdens torentjesoverleg op de werkkamer van premier Mark Rutte (VVD) en vervolgens bespraken ministers en experts die in het Catshuis. Pas daarna werd een formeel besluit genomen.
„Ik denk dat je bij zulke ingewikkelde en heftige besluiten de ruimte moet hebben om dat informeel een beetje voor te bereiden,” zei Roscam Abbing over het Torentjesoverleg, waarbij hij drie keer per week aanschoof. „Je moet ook van gedachten kunnen wisselen zonder dat het op de voorpagina van de krant komt of met de Tweede Kamer gedeeld moet worden. Anders durven mensen geen domme ideeën meer te hebben.”
Zelf kon hij in het Torentje „suggesties aandragen”, zei Roscam Abbing. Maar omdat hij zich voornamelijk op de sociale en maatschappelijke impact richtte, genoot die inbreng „geen topprioriteit”. „De focus lag het blussen van de brand. Tegelijk is er geen speech geweest waar géén inbreng uit mijn team in zat.”
De topambtenaar erkende dat door de overlegstructuur ’trechtervorming’ kon optreden, omdat ministers die bij het Torentjesoverleg zaten, ook in het Catshuis meepraatten. „In het Catshuis was duidelijk waar wel en geen steun voor was. Als ik luisterde naar de bewindspersonen, was mij wel duidelijk welke kant het op zou gaan.” De formele ministeriële besluitvorming vond wel ná de Catshuissessies plaats, benadrukte Roscam Abbing, en die was volgens hem ook controleerbaar.
Of het kabinet tijdens de crisis genoeg oog heeft gehad voor het welzijn van jongeren, noemde Roscam Abbing „een moeilijke vraag”. „Ik ben in de tweede helft van 2021 op verzoek van de burgemeester van Zaanstad in gesprek gegaan met jongeren, daar kwamen schrijnende verhalen uit.”
Volgens Roscam Abbing was het kabinet zich daarvan bewust: „Er is echt geen groep waarover het in het Catshuis zo veel is gegaan als jongeren. Iedereen voelde het ongemak dat zij aan de ene kant het minst te vrezen hadden van het virus, maar aan de andere kant het meest beperkt werden door de maatregelen.”