Tussen werk, zorg en andere verplichtingen verlangen veel mensen naar meer tijd voor zichzelf. Maar wat maakt zo’n moment alleen écht herstellend?
schrijft voor de Volkskrant over grote en kleine levensvragen.
Kinderen naar school brengen, werken, boodschappen doen, een pakketje wegbrengen, het huis schoonmaken; veel mensen ervaren tijdsdruk en een chronisch tekort aan momenten waarop niemand iets van ze verlangt.
Psycholoog Robert Coplan, schrijver van het boek De kracht van alleen zijn, bedacht een woord voor het verlangen naar meer tijd alleen, zonder dat het ervan komt: ‘aloneliness’, oftewel ‘alleenzaamheid’.
Opmerkelijk genoeg wijst onderzoek niet uit dat Nederlanders uitzonderlijk weinig vrije tijd hebben. Integendeel. Nederlandse vrouwen en mannen hebben gemiddeld 43 à 44 uur vrije tijd in de week (Sociaal Cultureel Planbureau, 2016). Dit is de tijd die overblijft als alles gedaan is wat moet, zoals betaald werk, zorg voor anderen en dingen als eten, slapen en douchen. Vergeleken met andere EU-landen hebben Nederlanders iets meer vrije tijd: per dag gemiddeld een halfuur langer.
Volgens experts gaat het niet alleen om het aantal vrije uren, maar ook om de vraag of die tijd aaneengesloten is of voortdurend wordt onderbroken. Versnippering en multitasking, waarbij je steeds moet schakelen tussen vrije tijd (een online sportklasje in de huiskamer) en andere bezigheden (een kind dat om aandacht komt vragen) leiden tot kwalitatief slechtere vrije tijd, waarin men niet herstelt.
Wanneer is iets een moment voor jezelf? En waar laad je écht van op? Is dat de was vouwen met een podcast aan? Sporten met vrienden? Koken? In de betekenis die veel sociologen aan vrije tijd geven, gaat het om tijd die vrij is van verplichtingen en noodzakelijke bezigheden. De vraag is wel of dit ook de momenten zijn waarop iemand écht ontspant en oplaadt.
In de rubriek Beter Leven beantwoordt de Volkskrant, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Volgens de Amerikaans-Hongaarse psycholoog Mihály Csíkszentmihályi zijn de meest bevredigende momenten van vrije tijd de momenten waarop men in een flow raakt. Dat gebeurt niet bij passief op de bank liggen met Netflix aan, wat veel mensen misschien als ultieme ontspanning zullen bestempelen, maar juist bij activiteiten waarin je wordt uitgedaagd, waardoor je de omgeving vergeet.
In zijn onderzoek liet Csíkszentmihályi deelnemers op willekeurige momenten bijhouden wat ze deden en hoe ze zich voelden. Daaruit bleek dat flow opvallend vaak voorkwam tijdens activiteiten die concentratie, vaardigheid en actieve betrokkenheid vereisen, zoals muziek maken, sporten, schaken, schrijven, tuinieren en vrijwilligerswerk.
Vrije tijd die voldoening geeft, blijkt dus vaak actief van aard. Maar betekent dat ook dat we die momenten alleen moeten doorbrengen? Uit onderzoek blijkt dat vrijwillig alleen zijn allerlei positieve effecten kan hebben, zoals meer zelfregulatie en emotioneel herstel. ‘Het werkt deactiverend: stress, spanning en opwinding nemen af. Het werkt kalmerend’, zegt psycholoog Thuy-vy Nguyen (Durham University) aan de telefoon. Ze is gespecialiseerd in de psychologie van solitude (vrijwillig alleen zijn).
Mensen die vijftien minuten alleen doorbrachten, rapporteerden minder intense emoties, zoals boosheid en opwinding, dan de groep die had gekletst met anderen.
Tijd voor jezelf gaat niet enkel om het vrijmaken van de uren en minuten. Het hangt ook samen met je zorgverantwoordelijkheid. In een studie onder kersverse moeders bleek dat de vrouwen vaak niet konden genieten van hun beperkte me-time vanwege de emotionele en mentale belasting. ‘Ze bleven denken aan alles wat ze nog moeten doen’, zegt Nguyen. ‘Het is lastig om in een druk bestaan je hoofd uit te zetten, dat zien we telkens terug in ons onderzoek.’
Ook schuldgevoel kan een obstakel vormen. Tijd voor jezelf kan voelen als tijd die je van iemand anders afpakt. ‘Alsof je tegen je partner of vriend zegt: ik kies voor mezelf, dus niet voor jou’, zegt Nguyen. Volgens de onderzoeker hangt dit samen met sociale normen die we hebben geïnternaliseerd. We zijn gewend beschikbaar te zijn voor partners, kinderen, collega’s en vrienden.
‘We hebben vaak het idee dat we onze beschikbaarheid verschuldigd zijn aan de mensen om ons heen’, zegt Nguyen. ‘Het helpt al om je ervan bewust te zijn dat dit een sociale norm is en niet per se een weerspiegeling van wat anderen daadwerkelijk van je verwachten.’
Dat de betekenis die we geven aan tijd alleen ertoe doet, blijkt ook uit onderzoek. In een experiment werden deelnemers verdeeld over twee groepen. Groep A kreeg te horen dat ze dertig minuten me-time zouden hebben. Bij groep B was de boodschap dat ze dertig minuten in isolatie moesten doorbrengen. Hoewel beide groepen precies hetzelfde deden, dachten de mensen uit de me-time-groep achteraf positiever over hun tijd alleen. De woorden die we gebruiken blijken dus mede te bepalen hoe prettig we tijd alleen ervaren.
Hoe begin je met tijd vrijmaken voor jezelf? ‘We romantiseren rust vaak’, zegt Nguyen. Alsof opladen alleen mogelijk is op een yogakussen of in bad. Terwijl tijd voor jezelf er helemaal niet zo uit hoeft te zien. ‘Het werkt meestal beter om een rustige activiteit te kiezen die wat structuur biedt, zonder veel mentale inspanning te vragen. Denk aan een wandeling, wat tuinieren, lezen of een creatieve bezigheid zoals schilderen.’
Wie gewend is om voortdurend bezig te zijn, zal niet automatisch genieten van tijd voor zichzelf. ‘Die mensen pakken hun smartphone erbij als afleiding.’ Begin klein en bouw het op, adviseert Nguyen. Een abrupte omschakeling werkt vaak averechts. Van een overvolle agenda ineens naar een hele dag alleen thuis kan juist gevoelens van onrust, verveling of eenzaamheid oproepen. ‘Zoals bij alle dingen die de moeite waard zijn: het vergt oefening.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant