Er gaan steeds meer stemmen op voor een Europese Defensie Unie, die zou moeten bestaan uit een coalitie van bereidwilligen. Maar zolang de Navo bestaat, is een levensvatbaar Europees alternatief onmogelijk.
Het idee van een Europese Defensie Unie is in heel Europa terrein aan het winnen. Zolang echter de Navo het Europese veiligheidsbeleid blijft domineren, blijft het vooruitzicht op het opbouwen van een eigen, effectieve defensie-unie buiten bereik. Om soeverein te worden op defensiegebied (en ook in het algemeen) moet Europa de Navo afschaffen – en dat vooruitzicht is even onwaarschijnlijk als noodzakelijk.
Mark Rutte, de voormalige premier van Nederland die nu secretaris-generaal van de Navo is, liet zich onlangs een waarheid ontvallen waar iedereen in Europa van schrok. Hij beschreef de alliantie als niet alleen het defensieschild van Europa, maar als ‘(…) een platform voor de Verenigde Staten om hun macht te laten zien op het wereldtoneel’ en dat ‘het gebruiken van belangrijke faciliteiten hier in Europa’ (…) ‘ook cruciaal is voor het succes van de Amerikaans-Israëlische campagne’ in Iran.
Over de auteur
Yanis Varoufakis is voormalig minister van Financiën van Griekenland en de voorman van de MeRa25 partij en hoogleraar economie aan de universiteit van Athene.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Rutte heeft gelijk. De Navo is een vooruitgeschoven basis voor oorlogen waarvoor Europa niet heeft gekozen, tegen vijanden die Europa niet heeft, ten dienste van de wereldwijde ambities van een staatsmacht die steeds minder stroken met de belangen en waarden van Europa. Europese leiders hebben altijd geweten dat de Noord-Atlantische alliantie een huwelijk was tussen ongelijken, maar zij accepteerden dat in ruil voor veiligheidsgaranties.
Nu er getwijfeld moet worden aan hoezeer de VS gecommitteerd zijn aan de Europese veiligheid, oogt Rutte als een roepende in de woestijn die enthousiast vasthoudt aan een regeling die Europa gebonden houdt aan het Amerikaanse imperium. Zelfs onder Europese atlantici is het geloof tanende (zij het in een tergend traag tempo) dat de Navo automatisch weer in het oude spoor komt als Donald Trump eenmaal weg is.
Met het voortdurend meebewegen met de Amerikaanse grillen heb je nog geen Europese defensiestrategie. Tegelijkertijd onderkennen zelfs de meest conservatieve Europeanen dat zonder de VS de Navo een soort fiets zonder wielrenner zou zijn. Daarom gaan er steeds meer stemmen op voor een Europese Defensie Unie, die zou moeten bestaan uit een coalitie van bereidwilligen die moet worden opgericht via de procedure voor nauwere samenwerking van de EU, waarbij ook Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk betrokken worden.
En daar ligt nu juist het probleem. Zolang de Navo bestaat, is een levensvatbaar Europees alternatief onmogelijk.
Een goed functionerende Europese Defensie Unie moet een duidelijk antwoord geven op vier heel lastige vragen: wie plaatst de orders voor de Europese wapens? Wie geeft de gemeenschappelijke obligaties uit om die wapens mee te betalen? Hoe worden de uitgaven verdeeld over de paradepaardjes van de defensie-industrie in de verschillende lidstaten? En ten slotte de moeilijkste vraag: wie geeft Europeanen in uniform de bevelen om te doden en gedood te worden?
Zinnige antwoorden op deze vragen kunnen niet gezamenlijk door regeringen worden gegeven en ook niet door de Navo. De eerste vereiste waaraan Europa moet voldoen om een eigen defensie-unie op te bouwen, is het vormen van een politieke unie en daar wilden de architecten van de monetaire unie nu juist niet aan.
Sommigen beweren dat de huidige existentiële bedreigingen voor Europa – vooral na de Russische invasie van Oekraïne – het momentum kunnen scheppen dat de eurocrisis en daarna de coronapandemie niet hebben kunnen genereren. Of je wilt of niet, één ding staat vast: een functionerende defensie-unie vergt een politieke unie en het voortbestaan van de Navo is daar niet bevorderlijk voor.
Voor de generatie van de Koude Oorlog was het logisch om de Europese defensie ondergeschikt te maken aan Amerikaanse prioriteiten. Amerikaanse en West-Europese elites waren verenigd door een oprechte existentiële angst voor de Sovjet-Unie en door een financieel mechanisme dat in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw Europa tot het recyclingbedrijf van Amerikaanse overschotten maakte. Zelfs toen de Amerikaanse overschotten veranderden in gigantische handelstekorten bleef Europa dat overschot aan dollars terug exporteren naar de VS: Amerikanen kochten Duitse auto’s en Franse luxe tassen terwijl Europeanen die dollars gebruikten om Amerikaans schuldpapier, aandelen en onroerend goed te kopen.
Intussen viel de Berlijnse Muur. De Sovjet-Unie werd een museumstuk en het Rusland van Boris Jeltsin wilde niets liever dan zich bij het Westen voegen, inclusief de Navo. Amerika was niet langer bang voor Rusland. Waar de VS wél bang voor waren, was een te innige band tussen Duitsland en Rusland, want dat zou een bedreiging vormen voor de Amerikaanse alleenheerschappij over Europa.
De Duitse industrie draaide op Russisch gas. Maar de Duitse export draaide op Amerikaanse tekorten en dat verschafte de VS het drukmiddel waarmee ze Duitse inschikkelijkheid konden afdwingen voor het tweesporenbeleid waarmee de VS de Russische integratie in Europa konden voorkomen. Dat beleid was gericht op het opzettelijk verarmen van de Russische samenleving en het uitbreiden van de Navo naar het oosten, en zo ontstonden de volmaakte omstandigheden waarin een sterke man als Vladimir Poetin kon opkomen.
Terwijl de Navo naar het oosten oprukte, kwamen nieuwe heersende klassen – in de Baltische staten, maar ook in Polen en nu Finland – erachter dat ze veel meer invloed konden hebben binnen de EU door uiterst enthousiaste voorvechters te worden van de Amerikaanse hyperexpansie. Opeens had Europa niet alleen een noord-zuidbreuklijn (die landen met overschotten zoals Duitsland en Nederland scheidde van landen met tekorten zoals Griekenland, Italië en Spanje) maar ook een nieuwe scheidslijn tussen oosterse ‘hyperscalers’ en westerse gematigden, en allemaal trokken ze Europa verschillende kanten op.
Zelfs al zouden de VS niet geïnteresseerd zijn in een verdeel-en-heersbeleid in Europa, dan nog versterkte de Navo de middelpuntvliedende krachten die het onmogelijk maakten om tot een Europese politieke unie te komen – en dus ook tot een effectieve defensie-unie. Daarom moet Europa uit de Navo – niet omdat Rusland onze vriend is (dat is het niet) en niet omdat Amerika boosaardig is (het is gewoon imperialistisch). Europa moet uit de Navo omdat een alliantie die dient als een platform voor de VS om hun macht te tonen op het wereldtoneel altijd in het voordeel zal zijn van net genoeg Europeanen om de eenwording en soevereiniteit van Europa tegen te werken.
Ooit hoorde ik de Ierse schrijver Edna O’Brien zeggen dat ‘de verwoesting van een hart een traag en sluipend iets is dat zich voordoet als plicht’. Dat geldt ook voor de verwoesting van een continent. Telkens als een Europese leider naar Washington vliegt en een knieval maakt in het Oval Office, loopt de schade op – traag, sluipend, en zich voordoend als plicht.
Vertaling: Leo Reijnen
Copyright: Project Syndicate, 2026
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant