Bedoeïenen, Palestijnen, Joden: hetzelfde woestijnzand ritselt ons door de aderen, betoogt ‘half-Jood’ Michel Robles. Bezinning op Joods-zijn in Europa is broodnodig, maar niet zonder de Arabische erfenis van het jodendom erbij te betrekken.
‘… Yisa Adonai panav eilecha v’yasem lecha shalom’
(Moge God je mildheid tonen en verzekeren van vrede).
Diep in deze oud geworden man roert zich een herinnering aan deze kinderzegen: sjabbatavonden, mijn vaders stem die bad, zijn handen op mijn haar. ‘Shalom’: staan voor wat mooi en samenbindend is, in plaats van bitter vechten tegen. Die Joodse boodschap voor mijn jeugd is de boodschap voor mijn leven gebleven.
Ik groeide op bij twee religies. Ook mijn christelijke oma van moederszijde noemde de Joden ‘Gods uitverkoren volk’, maar Joods-bijzonder heb ik me zelden gevoeld. Behalve soms naast mijn vader op familie-begrafenissen of mooie joodse feestdagen.
Over de auteur
Michel Robles is cultuur- en godsdienstpsycholoog, (onderzoeks)journalist en Joods van vaderszijde.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
De oorlogen rond Israël leken ver weg. Ze riepen slechts terloopse twijfels op. Hooguit daagde er iets toen ik er in 1979 toevallig terechtkwam en de paradoxen van het leven daar aan den lijve kon ervaren, inclusief een bom in de nacht.
Maar alles kantelde op 7 oktober 2023, nadat de misselijkmakende beelden van Hamas’ slachtorgie binnenstroomden, gevolgd door Israëls misselijkmakende wraak zonder end. Ineens was mijn Jood-zijn verbijsterend dichtbij.
Mijn bewustzijn verdwaalde tussen mijn eigen onwetendheid en wat ik overal zag en hoorde. Wanhoop alom. Ik zocht antwoorden in de bijbelse én wetenschappelijk gedocumenteerde geschiedenis van het project Israël. Was er dan niets medemenselijks wat ik als Hollandse ‘half-Jood’ kon doen?
Nu vraagt Danielle Braun ons om het Nederlands-Europese jodendom eens op te frissen. Haar betoog komt voor mij als geroepen. Goed om de liberale, leergierige en democratisch diverse tradities te herijken. Maar dat betekent ook: er kritisch naar kijken. Zijn joden, christenen en moslims door twintig eeuwen tragedie niet opgesloten geraakt in blinde echokamers? Wordt het niet tijd voor open luiken?
Om te beginnen: het diepgewortelde Joodse slachtofferverhaal behoeft wat mij betreft correctie. Zeker nu de Holocaust/Shoah schaamteloos wordt misbruikt als legitimering voor mensonterende praktijken. ‘Uitverkoren’ of niet, haat en geweld zijn ons allerminst vreemd.
Enerzijds heb ik makkelijk praten, veilig in Nederland en afstammend van sefardische (Spaans-Portugese) Joden, die in ’40-’45 onbedreigd in Suriname zaten. Wij zijn niet, zoals de ashkenazische (centraal-Europese en Russische) Joden, eeuwenlang getraumatiseerd door groteske onderdrukking. We hoefden niet verbeten naar binnen te keren in oude – helaas vaak van wraakgeweld doortrokken – geschriften.
Begrijpelijk dat juist onder de ashkenazim, al lang vóór de Holocaust, Europa’s 19de-eeuwse natievormingsidealen een Joodse variant kregen in het zionisme. Maar die staat is al snel verworden tot dader, geobsedeerd door ‘veiligheid’ en oudtestamentische weerwraak.
Bovendien, ook de sefardim maakten vuile handen. Zo bevonden zich onder mijn eigen Suri-Joodse voorouders slaven-eigenaren. De Joodse grafstenen op de Surinaamse Jodensavanne worden zorgvuldig onderhouden. De graftekens op de bedienden-begraafplaats ernaast zijn van vermolmd hout…
Ik bedoel maar: culturele herbezinning betekent tevens: eigen historische schulden erkennen en vereffenen. ‘Rechtvaardigheid’ (Tzedek) heet dat in de geschriften: het evenwichtig koesteren van alle mensen.
Pijnlijk daarom ook dat zoveel Israëli’s zich verliezen in de ontmenselijking van onze niet-Joodse verwanten. Hoezo kun je de term ‘Arabier’ als scheldwoord gebruiken? En waarom zouden alleen Joden mogen klagen over ‘antisemitisme’? Zijn wijzelf genetisch gesproken niet eveneens Arabieren, nazaten van semitische herdersvolken te midden van andere in en rond het oude Kanaän? Bedoeïenen, Palestijnen, Joden: hetzelfde woestijnzand ritselt ons door de aderen.
Danielle Braun stipt het al aan: veel van onze orthodoxe (en niet altijd onschuldige) tradities lijken nog altijd op elkaar. Voedselregels, besnijdenis, verregaand patriarchaat, theocratische tendensen, enzovoort. Andere Arabieren als ondermensen behandelen is óók antisemitisme. Joods antisemitisme: stof tot overdenking, inderdaad.
Kortom: herbezinning, hosannah! Maar in godsnaam niet alleen als Europees onderonsje. Laten we ons niet navelstaarderig afkeren van al onze verwanten in het Midden-Oosten. Alleen al geopolitiek kunnen we er niet omheen. De vermoedelijke atoomstaat Israël, die zich amper meer laat controleren als expansieve supermacht. De dure ‘weerwraakplicht’, die zomaar nog eens zesduizend jaar onderlinge gruwelen kan voortbrengen. Sterker, het drama Israël was mede aanleiding tot de 9/11-terreuraanslagen, die sindsdien de hele wereldorde de kant op hebben gedreven van security-denken, autocratie en rauwe machtspolitiek.
Vooralsnog is onze Joodse droom verworden tot een mondiale nachtmerrie. En het kan nog erger. Mij speelt steeds de laatste muzikale aanklacht door het hoofd van dichter/zanger Leonard Cohen jegens zijn G-d: ‘You want it darker, we kill the flame.’ Er is maar één kracht die uiteindelijk werkelijk nieuw licht kan ontsteken: de regionaal oppermachtige Israëli zelf!
Ik hou me maar vast aan een tweede Cohen-versregel: ‘There is a crack in everything. That’s where the light seeps in.’ Zou Brauns Europees-Joodse herwaardering dat lichtscheurtje kunnen zijn? Wie weet.
Veel Israëli’s hebben ieder vertrouwen in het Westen verloren. Behalve misschien in ons, nog altijd hun stamgenoten. Moeten we dan niet blijven proberen om elkaars gedesoriënteerde hearts and minds terug te vinden?
Onlangs sprak ik een jonge IDF-soldaat. Lieve gast. Had 7 oktober van dichtbij meegemaakt. ‘Iedereen die ik ken in het leger is in psychotherapie’, bekende hij. ‘Vertellen wat ikzelf gezien en gedaan heb, kán ik niet!’ Toen kwam er toch iets, en wéér werd ik misselijk. En ook de haren op zijn armen gingen recht overeindstaan. ‘Maar’, zei hij, ‘op een dag zullen Joden en Palestijnen moeten samenleven.’ De verlegen profetie van een woestijnsoldaat.
Ongetwijfeld zal het nog duren: salaam/shalom is ver weg. Haat en wapens neerleggen, wederzijdse wreedheden berechten, compensaties, economische Marshallhulp, watervoorziening, klimaatmaatregelen, politieke stabilisering – een werk-zonder-end. Ook voor Europese Joden leiden daarom alle nieuwe wegen langs de bebloede muren van kibboetsen als Be’eri en van steden als Palestijns Rafah, Beiroet en Jeruzalem.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant