Guadalajara is een van de zestien speelsteden van het WK voetbal. De stad van tequila en mariachi verwacht drie miljoen bezoekers. Die moeten zo min mogelijk meekrijgen van die andere Mexicaanse realiteit: bruut drugsgeweld en tienduizenden verdwenen zonen en dochters.
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
Terwijl Héctor Águila (58) met een pikhouweel naast de kleine verlaten betonnen woning de aarde loshakt, raast achter hem een windhoos over het open veld. De witte partytent, waaronder de burgerdetectives kunnen schuilen tegen de meedogenloze zon, wordt opgetild in een wolk van stof en meters verderop weer neergesmeten.
Aan de rand van de arme arbeiderswijk Chulavista (Mooizicht) in het zuiden van de Mexicaanse stad Guadalajara zoeken Águila en zijn collega’s van het collectief Luz de Esperanza (Licht van Hoop) naar lichamen van vermiste familieleden. Eerder deze week vonden ze hier de botten van twee mannen, gekneveld en begraven op 1,5 meter diepte. Ze hopen vandaag nog meer resten te vinden.
Licht van Hoop is een van ongeveer honderd burgergroepen in Mexico die met eigen handen en eenvoudige gereedschappen op de meest afgelegen plekken graven naar stoffelijke resten. Mexico telt officieel meer dan 130 duizend vermisten. Deelstaat Jalisco, met hoofdstad Guadalajara, is koploper met zestienduizend verdwenen mannen, vrouwen en kinderen.
De verdwijningen hebben alles te maken met het Jaliscokartel, dat in de deelstaat zijn thuisbasis heeft. Dit Cártel de Jalisco Nueva Generación is met zo’n twintigduizend leden een van de machtigste criminele multinationals van Mexico. Het ronselt nieuwe voetsoldaten door pubers en jongvolwassenen te ontvoeren of te verleiden met nepvacatures. Wie de extreem gewelddadige training niet doorstaat, wordt vermoord.
Guadalajara is deze zomer een van de drie Mexicaanse speelsteden van het wereldkampioenschap voetbal, dat donderdag begint. De stad verwacht drie miljoen bezoekers. Lokale ondernemers hopen een graantje mee te pikken en hullen hun winkels in Mexicaans groen. Ook speurderscollectief Licht van Hoop grijpt de gelegenheid aan met een eigen Panini-album: op de voetbalplaatjes prijken hun vermiste geliefden.
‘Mijn zoon is gek van voetbal’, zegt Águila. Samen met zijn vrouw Teresa (49) zoekt hij sinds juli 2023 naar Héctor, als eerstgeborene vernoemd naar zijn vader. Hij was 27 jaar oud en had een goede baan voor een overheidsdienst toen hij op een avond een telefoontje kreeg van een vriend, de deur uitging en nooit meer terugkwam.
Sindsdien bidt Águila dat zijn zoon ergens gedwongen werk verricht voor het kartel. ‘Ik wil hem zo niet vinden’, zegt hij wijzend naar de muffe hoop zand. Hij laat de pikhouweel een moment rusten. Zweetdruppels staan op zijn voorhoofd. ‘Ik heb niets tegen het WK, mijn zoon zou het fantastisch vinden.’ Hij balt zijn vuisten. ‘Maar nu hij er niet is, word ik er vooral boos van.’
De dunne man draagt een pet en daarbovenop een hoed. Op het middaguur is Chulavista snikheet, stoffig en spuuglelijk. Veel van de gesubsidieerde woninkjes staan leeg en zijn vervallen. Buurtbewoners weten dat achter de wijk, waar het dorre veld met de grote agaveplanten begint en het collectief zijn partytent heeft opgezet, het kartel geregeld lichamen dumpt.
‘Onze vermisten zijn voetbalfans’, gaat Águila verder. ‘Ga maar na. De meeste vermiste personen zijn mannen onder de dertig. Er zitten veel jongens tussen die zelf voetballen, zoals mijn zoon.’ Een van de lichamen die ze hier opgroeven, had een Messi-shirt aan.
Donderdagavond wordt in het Akron-stadion in het westen van Guadalajara de eerste van in totaal vier WK-wedstrijden gespeeld. Het Zuid-Koreaanse elftal treft de ploeg van Tsjechië. Een hoogtepunt voor Guadalajara is Uruguay tegen Spanje op 26 juni, een topwedstrijd die ook wordt bezocht door de Spaanse koning Felipe.
Vanuit het open portier van een Black Hawk-helikopter oogt het Akron-stadion als een grote wc-bril. De rode tribunes met plek voor bijna vijftigduizend bezoekers verdwijnen in de schaduw van het ovale witte dak. In de aanloop naar het WK geeft de politie van de staat Jalisco aan de Volkskrant een inkijkje in de enorme veiligheidsoperatie rond het toernooi, inclusief een vlucht in de militaire helikopter.
In de buik van de Black Hawk zitten politieagenten in oorlogsuitrusting, hun wijsvingers op de trekkers van hun machinegeweren, de lopen gericht op de stad in de diepte. Naast de kathedraal van Guadalajara is het grote scherm van het ‘Fifa Fan Festival’ opgetuigd, een van de trekpleisters voor de internationale bezoekers. Kleurrijke muurschilderingen vieren het aanstaande wereldkampioenschap.
Dan komt de ‘rotonde van de vermisten’ in zicht, een verkeersplein met obelisk waar speurderscollectieven het monument hebben volgeplakt met afbeeldingen van hun geliefden. Ook het affiche van de jonge Héctor hangt hier.
Boven de wijk Andares scheert de helikopter langs de glimmende hoogbouw. In de torens zijn luxe kledingwinkels, restaurants en appartementen gevestigd. Het is een publiek geheim dat het Jaliscokartel onder andere hier zijn criminele geld witwast en dat criminelen er hun optrekjes hebben, verstopt tussen de zakenelite van Mexico’s tweede stad.
‘Guadalajara is als het ware het kantoor van het Jaliscokartel, een plek om onopgemerkt de organisatie te runnen en zaken te doen met onder- en bovenwereld’, zegt criminoloog Rogelio Barba, verbonden aan de Universiteit van Guadalajara, via de telefoon. In de metropoolregio van Guadalajara, een stedelijk gebied met vijf miljoen inwoners, is het kartel op alle niveaus aanwezig, vertelt hij. ‘Elk stadsdeel en elke wijk heeft een eigen baas, elke straat behoort tot een tak van het kartel.’
Doorgaans opereert de georganiseerde misdaad zo veel mogelijk onder de radar, maar toen op zondag 22 februari het Mexicaanse leger in een pittoresk bergdorp niet ver van Guadalajara de grote baas Nemesio ‘El Mencho’ Oseguera aanviel en dodelijk verwondde, sloeg zijn leger keihard terug.
In twintig van de 32 Mexicaanse deelstaten staken de voetsoldaten van het Jaliscokartel winkels en drogisterijen in brand en blokkeerden wegen met brandende auto’s. In Jalisco was de wraak het wreedst: het kartel vermoordde 25 federale politieagenten.
Fifa-baas Gianni Infantino liet daags na het geweld weten dat hij ‘volledig vertrouwen’ had in de Mexicaanse regering. ‘Dingen gebeuren, we leven niet op de maan, maar het WK wordt één groot feest.’
De Mexicaanse president Claudia Sheinbaum reageerde kort daarop met de presentatie van het Plan Kukulkán, vernoemd naar de gevederde slangengod van de Maya’s. De megaoperatie bestaande uit 99 duizend militairen en politieagenten moet het internationale voetbalfeest strikt gescheiden houden van de dagelijkse Mexicaanse realiteit van tienduizenden doden en vermisten per jaar.
In Jalisco draagt de politie haar steentje bij met een indrukwekkend arsenaal aan nieuwe wapens, technologie en voertuigen. Vooraf aan de rondvlucht staat de Black Hawk-helikopter opgesteld op het voetbalveld van de lokale sportclub van het politiepersoneel.
Daaromheen staan in een cirkel twee pantservoertuigen, twee zwarte Tesla-cybertrucks, twee pick-uptrucks en een bus met surveillanceapparatuur. In de bus tonen schermen een 360-graden zicht op de omgeving, aan de wand hangt een plattegrond van het Akron-stadion. Robothonden paraderen over het dorre gras.
Mannen en vrouwen in zwart uniform staan in de houding, automatische geweren en antidronepistolen voor de borst. De grijze apparaten zijn een nieuwe aanwinst: ze detecteren en onderscheppen de drones van het kartel. ‘Het WK is van harte welkom in Guadalajara’, zegt politiechef Juan González Castañeda (38, diepe frons onder zijn zwarte platte pet). ‘Wij zijn er klaar voor.’
De politie van Jalisco heeft de georganiseerde misdaad onder controle, zegt hij zonder het Jaliscokartel bij naam te noemen. ‘We zijn overal aanwezig en voeren arrestaties uit.’ Na de dood van El Mencho boekte de regering van president Sheinbaum in april nog een succes met de arrestatie van kopstuk El Jardinero, ‘de tuinman’, in deelstaat Nayarit (grenzend aan Jalisco).
Geen enkele WK-bezoeker hoeft zich zorgen te maken, benadrukt de politiechef. ‘We kunnen niet toestaan dat de spelers, de supporters en de toeristen iets overkomt.’ Hij heeft zelfs een paar tips voor de toeristen. Die kunnen hun hart ophalen in het nabijgelegen plaatsje Tequila (waar Mexico’s iconische drankje wordt gebrouwen) of zich laven aan de berglucht in het dorp Tapalpa (waar drugsbaas El Mencho zijn laatste uren doorbracht).
Eenzelfde boodschap heeft Juan José Frangie (66), de glimlachende burgemeester van Zapopan, het stadsdeel van Guadalajara waar het Akron-stadion is gevestigd. ‘Jalisco is de bakermat van tequila en mariachimuziek’, zegt hij in zijn gekoelde kantoor op vijf hoog. ‘De stad is veilig’, verzekert hij. ‘We kunnen de voetbalfans met open armen ontvangen.’ Een tafel is ingericht als WK-altaar met een officiële bal, een plastic wereldbeker en een Fifa-vaantje dat hij kreeg van Infantino.
Even sloeg hem de schrik om het hart toen na de dood van El Mencho zijn stad in een oorlogsgebied veranderde. ‘Ik dacht aan de veiligheid van mijn mensen, ik dacht niet: nu pakken ze me het WK af’, zegt hij. ‘Dat had gekund, maar het is niet gebeurd. Binnen drie dagen was de rust teruggekeerd.’
Liefst had de burgemeester gezien dat Mexico het hele toernooi zou organiseren. ‘In de VS is voetbal de vijfde sport.’ Waarom driekwart van de wedstrijden in Amerika plaatsvindt, weet hij niet. Hij heeft Infantino (‘topgozer’) er niet naar gevraagd toen de Fifa-baas recent het Akron-stadion bezocht. Toch levert ook dit gedeelde wereldkampioenschap Mexico veel op. ‘Alleen al in Jalisco zevenduizend banen en 20 miljard peso’s aan inkomsten (1 miljard euro, red.).’
Voor de burgercollectieven die met hun eigen handen zoeken naar botten en schedels heeft het WK een bittere bijsmaak. Het mega-evenement onderstreept voor hen waar de prioriteiten van de regering liggen. Maar het toernooi biedt ook een kans, zegt vader Águila in de schaduw van het leegstaande huis in Chulavista. Voorafgaande aan de openingswedstrijd organiseren families uit heel Mexico een protestmars in Mexico-Stad. Ook de leden van Licht van Hoop lopen mee. ‘Zodat de hele wereld weet dat Jalisco nummer 1 in verdwijningen is.’
Na een lange dag ploeteren in de hitte vindt het collectief vandaag enkel vuilnis in de omgewoelde grond. Toch gebeurt er iets onverwachts. Een buurtbewoner meldt zich bij de gravende ouders. Karina Padilla (51) woont in het huisje pal achter de plek waar de twee lichamen werden gevonden. Ze vertelt dat haar zoon Francisco vermist is. Toen ze hoorde over de vondst, kreeg ze een vreemd gevoel: misschien is hij het.
In haar donkere woonkamertje hangen religieuze posters aan de muur. De televisie toont een politieserie. ‘Toen ik vijf jaar geleden thuiskwam van werk, kwam een vriend van mijn zoon langs. Ze hebben Francisco meegenomen, zei hij.’
Af en toe wordt Padilla ’s nachts wakker van busjes die stoppen langs de rand van de wijk. Soms ligt er de volgende ochtend een lijk in het veld. ‘Anderhalve week geleden nog.’ De politie kwam het lichaam ophalen, gelijktijdig arriveerde het speurderscollectief dat kort daarna in de grond nog meer stoffelijke resten vond.
Padilla hoopt dat een van de opgegraven lichamen van haar zoon is. ‘Zodat hij kan rusten en ik ook.’ Ze denkt niet dat Francisco nog leeft. ‘Als je me het een jaar geleden had gevraagd. Maar nu? Nee.’ Dan komen de tranen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant