De structuur is rommelig, het vertelperspectief verandert te plots en zo zijn er nog wat struikelpunten in Het paarse uur, het laatste deel van de Barcelona-trilogie van Montserrat Roig. Maar heeft het Catalaanse icoon dat niet juist met opzet gedaan?
is boekenrecensent van de Volkskrant. Hij is hispanist en vertaler.
De structuur is rommelig, het vertelperspectief verandert te plots en zo zijn er nog wat struikelpunten in Het paarse uur, het laatste deel van de Barcelona-trilogie van Montserrat Roig. Maar heeft het Catalaanse icoon dat niet juist met opzet gedaan?
is boekenrecensent van de Volkskrant. Hij is hispanist en vertaler.
Het paarse uur, het derde deel van Montserrat Roigs Barcelona-trilogie, begint met twee stambomen. De ene is van de familie Miralpeix, de andere van de familie Ventura-Claret. De vrouwen van deze twee Catalaanse families vormen de ruggengraat van Vaarwel Ramona en Kersentijd, de eerste twee delen van de trilogie, die vorig jaar in vertaling verschenen.
Je verwacht dus dat deze families ook de spil vormen van Het paarse uur. Maar dat blijkt toch anders te zitten. Van de vier belangrijkste personages (allemaal vrouwen) behoren er twee tot de familie Miralpeix (moeder Judit en dochter Natàlia), de andere twee (Norma en Kati) tot geen van beide.
Ook de eerste pagina van Het paarse uur zet je op een dwaalspoor. In het voorjaar van 1979 (dictator Franco is dan een kleine vier jaar dood) krijgt schrijver Norma een verzoek van vriendin Natàlia. Of ze op basis van enkele brieven, een dagboek en een handjevol aantekeningen iets zou willen schrijven over haar moeder Judit en haar vrijgevochten vriendin Kati, die zich rond het einde van de Spaanse Burgeroorlog, in 1939, van het leven had beroofd.
Je zou dus denken dat het verhaal van Judit en Kati en wellicht ook het schrijven van dat verhaal de rode draad vormen in Het paarse uur. Maar het schrijfproces komt niet of nauwelijks aan bod, terwijl je de geschiedenis van de bijzondere vriendschap (of was het meer dan dat?) tussen Judit en Kati ongeveer halverwege Het paarse uur ineens als apart deel kant-en-klaar krijgt voorgeschoteld onder de titel… Het paarse uur!
Er zijn meer struikelpunten. Zo wisselt Roig bij sommige personages plotsklaps van vertelperspectief (van de eerste naar de derde persoon en omgekeerd) zonder dat dit een functie lijkt te hebben. Ook snap ik niet goed waarom Ferran, de ex van Norma, als enige man een eigen stem krijgt in dit verder door vrouwenstemmen gedomineerde boek.
Het heeft er dus veel weg van dat Catalaans icoon Roig (1946-1991) niet de hoogste prioriteit heeft gegeven aan de compositie van haar roman. Is dat erg? Wel als dat je afleidt van de kern van de roman: de complexe worsteling van Natàlia en Norma met hun vrouw-zijn.
Natàlia (die we al kenden uit Kersentijd) ziet zichzelf als een autonome vrouw. Ze is inmiddels 41 en is doelbewust ongetrouwd en kinderloos gebleven. Wel werd ze twee keer ongewenst zwanger, maar beide keren heeft ze abortus laten plegen – niet in Spanje trouwens, waar dat toen nog illegaal was.
Norma trouwde wél en kreeg wél kinderen, maar is niet minder strijdbaar en principieel wanneer het om haar vrijheid gaat. Ze scheidde van haar echtgenoot (Ferran) en had een verhouding met een getrouwde man (Alfred). Daarnaast had ze een relatie met een vrouw, waar we opmerkelijk weinig over horen.
Maar ook al moeten Natàlia en Norma niets hebben van de traditionele rol van ‘de vrouw van’, toch blijven ze last hebben van de traditionele reflexen en oude rolpatronen. Veelzeggend is hoezeer Norma en Natàlia blijven kleven aan hun ex-geliefden. Zo richt Natàlia zich in haar gedachtestromen voortdurend tot haar ex Jordi en gooit Norma haar soevereiniteit te grabbel wanneer ze in de nadagen van haar verhouding met Alfred tegen beter weten in compulsief blijft wachten op een telefoontje van hem.
‘De meeste mannen weten niets van gevoelens’, zo stelt Natàlia. Norma ontmaskert op haar beurt alles wat ze tot nu heeft geschreven als een vlucht. Ze was bang om de confrontatie met zichzelf aan te gaan, daarom schreef ze altijd over anderen.
Maar zie, in de loop van de roman kijkt Norma steeds dieper in haar eigen ziel en pelt ze haar paradoxale denk- en gevoelswereld af. Dat levert pijnlijke inzichten op. ‘Wanneer ze van een man hield, zoals in dit geval van Alfred, begon er een vreemde strijd, met tegengestelde krachten, het verlangen naar vrijheid en het verlangen om bezeten te worden.’
En hoe moest ze haar hartstochtelijke liefde voor de andere sekse combineren met haar solidariteit met de vrouwenzaak?
Het feminisme biedt de twee vrouwen maar in beperkte mate soelaas. Natàlia beweert onomwonden dat ze niets heeft gehad ‘aan al die bijeenkomsten en boeken over feminisme’, terwijl Norma een tekortkoming van de vrouwenbeweging oppert: ‘Het feminisme had niet de hartstochtelijke, intense, totale liefde tussen een man en een vrouw voorzien.’
Hier onderstreept Norma nog eens haar tegenstrijdige manier van denken. Want staat dat romantische idee van een ‘hartstochtelijke, intense, totale liefde tussen man en vrouw’ Norma’s vrijheid en soevereiniteit niet danig in de weg?
Roig heeft de existentiële worsteling van Norma en Natàlia gestalte gegeven in een complexe mengelmoes van herinneringen en overdenkingen, van vragen en veronderstellingen. De meeste indruk maken de pagina’s waarin we in het hoofd van Norma zitten, die – en dat is natuurlijk geen toeval – het een en ander gemeen heeft met Roig.
Zo wordt het auteurschap van de twee voorgaande delen van de Barcelona-trilogie toegeschreven aan Norma en ook zij heeft, net als Roig, een boek over Catalanen in Duitse concentratiekampen op haar naam staan. Haar privésituatie (gescheiden, twee zoons, verhouding met een andere man) is eveneens identiek aan die van Roig.
Tegen het einde komt Norma vol op stoom. Ze stort haar hart uit en redeneert zichzelf daarbij zo ongeveer aan diggelen. En dan denk je: is dat niet precies wat Roig doet in Het paarse uur – zichzelf aan diggelen redeneren?
En rechtvaardigt dat niet de ‘rommelige’ structuur van haar roman? Of sterker nog: versterken al die struikelpunten niet de zeggingskracht van Het paarse uur? Allemaal vragen die je aan het eind van het boek met een volmondig ja beantwoordt.
Montserrat Roig: Het paarse uur. Uit het Catalaans vertaald door Adri Boon. Cossee; 381 pagina’s; € 27,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant