Geprikt of gebeten door een insect? Voordat je kunt bepalen wat je kunt doen tegen de jeuk of pijn, is het belangrijk om te bekijken welke soort het was.
schrijft voor de Volkskrant over praktische kwesties uit het dagelijks leven en (duurzaam) reizen.
Het is de tijd van lekker veel buiten zijn of de ramen wagenwijd openzetten, maar warmer weer brengt ook minder welkome gasten met zich mee: beestjes die het op ons bloed hebben voorzien of ons simpelweg uit hun territorium willen jagen. Het gevolg: rode, jeukende bultjes op ons lichaam.
Of het nu gaat om een mug, wesp, hoornaar, teek of steekvlieg, de meeste injecteren bij binnenkomst een giftige stof of een eiwitcocktail via hun speeksel om makkelijker te kunnen drinken. De jeuk, pijn, bult of rode plek die daarna ontstaat, is een directe reactie van je immuunsysteem op die vreemde stof. Gelukkig zit er een leercurve in: hoe vaker je met dezelfde soort in aanraking komt, hoe meer je lichaam eraan went en hoe kleiner de bult blijft. Bij andere insecten beperkt de overlast zich tot een beet, die enkel een directe pijnscheut veroorzaakt, zoals bij de wesp.
Door klimaatverandering verschuift de insectenpopulatie en rukken exoten op. De Aziatische hoornaar, tegenwoordig ook geelpoothoornaar genoemd, steekt pijnlijker en is schadelijk voor bijen, maar vormt voor de mens geen groter risico dan de gewone wesp. Zorgwekkender zijn virusoverdragers, zoals de tijgermug.
‘In Nederland zijn we lang verwend geweest zonder mugoverdraagbare ziekten’, zegt Sander Koenraadt, hoogleraar aan het Laboratorium voor Entomologie van de Wageningen Universiteit. ‘Door klimaatverandering moeten we waakzamer worden.’ Bij aanhoudende warmte leeft de mug langer en stijgt de transmissiekans van virussen. ‘Een mug is namelijk pas na een week of twee na het opzuigen van besmet bloed infectueus’, zegt Koenraadt. Het gaat dan bijvoorbeeld om het gevaarlijke westnijlvirus, dat sinds 2020 ook in Nederland wordt aangetroffen.
Ook de teek profiteert van ecologische schommelingen. Koenraadt: ‘In zogenoemde mastjaren, waarin eiken extreem veel eikels laten vallen, groeit de populatie bosmuizen explosief. Deze muizen vormen de belangrijkste bron van de Borrelia-bacterie, die de ziekte van Lyme kan veroorzaken. Het jaar erop is er daardoor een overvloed aan besmette teken die op zoek gaan naar een volgende gastheer, waaronder de mens.’
Zoveel mensen, zoveel adviezen tegen die vervelende jeuk of pijn die de stekers en bijters veroorzaken. Toch is de behandeling meestal simpel. ‘De belangrijkste regel: blijf eraf. Wie de bult openhaalt of er met een nagel een kruisje in zet, creëert wondjes die de deur openzetten voor bacteriële infecties’, zegt EHBO-expert Cees van Romburgh van het Rode Kruis.
Verlicht in plaats daarvan de jeuk door koeling. ‘Dit kan met zalfjes met verkoelende ingrediënten zoals menthol of aloë vera, maar een koud washandje of ijs is net zo effectief’, aldus Van Romburgh. ‘Zorg er wel voor dat je huid niet bevriest.’ Koenraadt vult aan dat bij erge jeuk een antihistaminicum (hooikoortstabletje) de reactie van het immuunsysteem kan temmen.
Hoewel de meeste reacties beperkt blijven tot de steekplek, kan het lichaam soms veel heftiger reageren, waarschuwt Van Romburgh. ‘Een bult kan wel 10 centimeter groot, rood en hard worden. Zolang de zwelling op die plek blijft, is het een lokale reactie. Pas bij symptomen op plekken waar je niet gestoken bent, moet je direct 112 bellen. Denk aan een dikke tong, gezwollen hals, benauwdheid of duizeligheid. Help slachtoffers die bekend zijn met zo’n ernstige allergische reactie indien nodig direct met hun Epipen; de adrenaline hierin kan levensreddend zijn.’
Er is nog een scenario waarbij direct alarmfase 1 geldt: een wesp die via een drankje in de mond of keel belandt. ‘Bij een steek in de mondholte kan de zwelling de luchtweg acuut blokkeren; bel direct 112’, adviseert Van Romburgh. ‘Een waterijsje kan de zwelling ondertussen wat remmen.’ Voorkomen blijft het beste: kijk in de zomer altijd in je glas of blikje voor je een slok neemt.
De insecten die ons in de zomer lastigvallen, hebben elk een eigen motief en aanpak:
Muggen handelen uit biologische noodzaak; de vrouwtjes hebben eiwitten uit ons bloed nodig voor hun eieren. De huissteekmug boort met een flexibele snuit naar een haarvat, navigerend op onze CO2-uitstoot en lichaamsgeur. Die geur is alleen effectief te maskeren met Deet of Icaridine. Houd ze verder op afstand met horren en voorkom een lokale plaag door stilstaand water in de tuin te legen.
Dazen, knutjes, wantsen, sommige spinnen en teken vallen onder de bijters. Voor de meeste beten volstaat schoonmaken en koelen. Verraderlijker is de teek, die zich ongemerkt vastzet dankzij een verdovingsmiddel in zijn speeksel. De teek heeft tijd nodig om eventuele ziektekiemen via het speeksel in de bloedbaan te brengen, doorgaans gebeurt dit pas na 24 uur. Check jezelf dus regelmatig. Trek een teek er recht uit en irriteer de teek niet met bijvoorbeeld alcohol; door de stress spuugt het beestje juist zijn maaginhoud in de wond.
Wespen gebruiken hun angel als wapen en kunnen meermaals toeslaan. De hoornaar prikt door een langere angel dieper en pijnlijker. Mieren, bijen en hommels vallen alleen aan bij nestbedreiging of in uiterste nood. Blijft er een angel met gifzak achter? Schraap deze er direct met een nagel of mesje vanaf zonder erin te knijpen. Het gif uitzuigen werkt niet en beschadigt de huid onnodig. Koelen is de enige effectieve remedie tegen pijn en zwelling.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant