Energietransitie In Hamburg strijden grijs en groen om het hardst. Een bindend referendum heeft de uitslag bepaald: al in 2040, vijf jaar eerder dan de rest van Duitsland, moet Hamburg klimaatneutraal zijn. „Maar zolang we de mensen met weinig geld niet meekrijgen, gaat het niet gebeuren.”
De haven van Hamburg met op de achtergrond de Köhlbrandbrug.
„Zie je die schoorstenen daar?” Energieconsultant Robert Werner wijst vanaf zijn sobere kantoor op de vijftiende verdieping naar de meanderende zuidoever van de Elbe. „Dat is de koperfabriek. Staal en aluminium hebben we ook hier in Hamburg.”
De hoge, slanke schoorsteen van kopersmelter Aurubis stond er al in 1846. En nu nog, zo ver als het uitzicht strekt: silo’s, hijskranen, fabrieken en rookpluimen. Vrachtschepen lossen hun partij in de haven. In de Hamburgse haven is staalgigant Arcelor-Mittal neergestreken, net als vliegtuigfabrikant Airbus en het Europese hoofdkantoor van oliebedrijf BP. Hamburg ádemt industrie.
Aan die andere oever ligt het ándere Hamburg. Daar vind je de klimaatbestendige wijk HafenCity, gebouwd op voormalige scheepswerven. Wie langs de kades van de binnenhaven loopt, ziet het water meters onder zich klotsen. De wijk is bestand tegen overstromingen en een stijgende zeespiegel, leeft mét het water.
In Hamburg strijden grijs en groen om het hardst. De laaggelegen havenstad bij de Noordzeekust is kwetsbaar voor klimaatverandering en de Elbe treedt regelmatig buiten haar oevers. De industriestad wil verduurzamen en tegelijkertijd haar bedrijvigheid – en haar welvaart – niet verliezen.
Een gigantische opgave, ook zonder de verplichting die de inwoners vorig jaar herfst na een bindend referendum de stad oplegden. Al in 2040, vijf jaar eerder dan de rest van Duitsland, moet Hamburg klimaatneutraal zijn. Oftewel, de facto geen CO2 meer uitstoten. Ter vergelijking: veel Nederlandse gemeenten houden die ambitie (inmiddels) op 2050.
Het is een tegendraads besluit: niet pauzeren, maar versnellen. Wereldwijd worstelen overheden met hun klimaatambities en worden groene plannen teruggeschroefd. Tegelijkertijd zet de haperende export van olie en gas uit de Golfregio Europese economieën onder druk. De noodzaak voor verduurzaming wordt telkens opnieuw gevoeld.
Hoe verduurzaam je in minder dan vijftien jaar een stad met 1,8 miljoen inwoners en een industrie waar jaarlijks 100 miljard euro in omgaat?
Niemand weet het precies. „Het is technisch mogelijk, maar makkelijk of goedkoop is het niet”, zegt Robert Werner. Zijn bureau, dat gemeenten en banken adviseert over de energietransitie, deed er voor de Hamburgse senaat (‘gemeenteraad’) onderzoek naar.
De kolencentrales moeten in elk geval plaatsmaken voor duurzame energie. Elektriciteit van windmolens op de Noordzee zal worden omgezet in waterstof voor de industrie. Restwarmte van fabrieken zal via de stadsverwarming naar geïsoleerde woningen gaan.
Brandstofauto’s zijn in 2040 uit de stad verdwenen, bussen en metro’s zijn ook elektrisch. In plaats van de 46.000 elektrische auto’s die nu in Hamburg rijden, moeten dat er dan bijna 700.000 zijn. En het verkeer rijdt langzamer, er zijn 30-kilometerzones en delen van de stad zijn autoluw.
Groene energie en verkeer krijgen prioriteit van het stadsbestuur. In verplichten en verbieden gelooft de rood-groene coalitie in Hamburg (SPD-Die Grünen) niet. De partijen willen de klimaattransitie versnellen met subsidies voor bijvoorbeeld elektrisch rijden of warmtepompen. Via ‘overlegtafels’, met betrokken partijen zoals de industrie, klimaatbeweging en belangenorganisaties, wil de coalitie eerst komen tot maatregelen waar voldoende draagvlak voor is.
De inwoners van Hamburg zijn diep verdeeld over het plan. In oktober vorig jaar stemden 570.000 van de 1,3 miljoen stemgerechtigden, en van hen stemde 53 procent ‘ja’. De centrale, relatief rijkere stadswijken stemden voor, de armere buurten daarbuiten overwegend tegen.
Voorstanders, waaronder de jonge klimaatbeweging Fridays for Future die het referendum organiseerde, wilden hogere kosten door klimaatschade in de toekomst voorkomen. Weerstand kwam van de lokale Kamer van Koophandel en ondernemersverenigingen die het plan desastreus voor de lokale economie noemden.
Adviseur Werner: „De ene groep zei dat op een sociale manier sneller klimaatneutraal worden geen enkel probleem is. De andere dat de industrie de stad zou verlaten, wat onzin is omdat het verduurzamen van de industrie een taak is van de landelijke regering. Een totale botsing van ideeën.”
De politiek was overwegend tegen – ook de coalitie van SPD en Die Grünen zag problemen. Burgemeester Peter Tschentscher (SPD) noemde het strengere klimaatdoel van tevoren onmogelijk. Later zei hij dat het stadsbestuur het bindende referendum moest accepteren, het Rijk zou wel financieel moeten bijspringen om de snellere doelen te halen.
„Het referendum was lastig voor ons”, zegt ook klimaatsenator en locoburgemeester Katharina Fegebank (Die Grünen) via een videoverbinding. Haar partij steunde het strengere klimaatdoel van 2040, al ging het eerdere coalitieakkoord van die Grünen en de SPD nog uit van 2045. „Ik zou liegen als ik zou zeggen dat iedereen tevreden is met de uitkomst, maar het stadsbestuur gaat ermee aan de slag.”
Werner twijfelt aan de zin van het strengere klimaatdoel. „Het wordt alleen maar duurder”, verwacht hij, terwijl onzeker is of de verduurzaming er sneller van gaat. Als het stadsbestuur snel enkele tienduizenden huizen wil isoleren en verduurzamen, dan drijft dat de prijs op.
In het Planten un Blomen-park in Hamburg hebben klimaatactivisten in mei 2026 groene kleurstof toegevoegd aan het water, als protest tegen het Duitse lng-beleid.
De overstap naar elektrisch rijden ligt in Duitsland ‘autoland’ gevoelig. Politici willen burgers in hun autogebruik niet teveel opleggen, ze mogen zelf kiezen hoe hard ze over de Autobahn rijden. Een Europees verbod op nieuwe brandstofauto’s vanaf 2035 is mede door de Duitse lobby zelfs uitgesteld.
Toch besloot het Hamburgse stadsbestuur al vóór het referendum om een beginnetje te maken met elektrisch rijden. Nieuw-ingeschreven taxi’s moeten sinds vorig jaar elektrisch of hybride zijn.
Op de taxistandplaats bij het treinstation zijn veel chauffeurs nog niet op de hoogte van alle klimaatplannen van de stad. Bijna alle chauffeurs die NRC aanspreekt rijden in brandstofauto’s, vaak tweedehands, en zijn dat voorlopig van plan te blijven doen.
Jamal Kassem, 31 jaar chauffeur en dieselautorijder, staat niet te springen om een nieuwe auto aan te schaffen, zegt hij. Hamburg geeft zo’n vijfduizend euro subsidie, legt hij uit, maar een elektrische auto is al gauw 40 tot 60 duizend euro. En hij ziet meer nadelen. „Als taxi verlies je tijd met het opladen, en ik hoor van collega’s die elektrisch rijden dat het laadstation niet werkt.”
Mohammed Asif komt aanrijden en begroet zijn collega’s met een lach vanachter het stuur. Hij rijdt sinds twee jaar in een hybride auto, en verklaart dat hij die gezien de nieuwe maatregel kocht. Een volledig elektrische auto zag hij niet zitten.
„Waar ik woon, twintig kilometer buiten de stad, is geen laadstation”, zegt Asif. Dat kan pas drie kilometer verderop. Een hybride auto is dan ideaal, zegt hij. Als het kan, laadt hij op stroom en als het moet kan hij tanken.
Pas als de batterij van elektrische auto’s flink verbetert, gaat Kassem over de aanschaf nadenken. Elektrische auto’s lijken hem eerder iets voor burgers dan voor taxichauffeurs. „Als een huis hebt waar je ’s nachts kan laden, is het misschien een optie.” En wat vindt hij van het klimaatreferendum? Kassem glimlacht flauwtjes. „Waarom niet?” Maar, toch vindt hij het vreemd. Waarom heeft Hamburg zo’n strenge wet en andere deelstaten niet?
Een klimaatneutraal Hamburg in 2040 staat of valt met verduurzaming van de industrie. En dat hangt weer af van de ontwikkeling van één techniek: groene waterstof. De industrie heeft deze schone brandstof nodig om zonder olie, kolen of gas te draaien. Maar of groene waterstof er snel komt én betaalbaar is, is afwachten.
Terwijl Europese waterstofprojecten worstelen en in Nederland de afgelopen jaren enkele plannen zijn afgeblazen, houdt Hamburg eraan vast. „We geloven hierin en willen vooroplopen met deze techniek”, zegt locoburgemeester Fegebank. Aan het eind van dit decennium moet de eerste groene waterstof in Hamburg geproduceerd kunnen worden, verwacht ze. Met die waterstof moet de verduurzaming van de industrie op gang komen. Die snelheid, verwacht Fegebank, komt ná 2030.
Een andere zorg is het vestigingsklimaat: wat gebeurt er als één sector of de hele industrie over vijftien jaar grotendeels uit Hamburg verdwenen is, omdat bedrijven besluiten te verhuizen om andere redenen dan klimaatbeleid? „Dan heb je een hele stad ingericht op iets dat er niet meer is, en heb je niks aan de infrastructuur die je hebt opgebouwd”, zegt energieconsultant Werner.
Helemaal onrealistisch is dat niet. Veel industriebedrijven hebben internationale hoofdkantoren en er is volop discussie of de Europese industrie wel kan concurreren met het buitenland. „Geen politicus wil zich uitspreken over het feit dat we eigenlijk geen controle hebben over de keuze of een bedrijf hier vergroent”, zegt Werner.
De discussie over de concurrentiepositie van de EU zet de klimaatambities in veel Europese landen onder druk. Bondskanselier Friedrich Merz (CDU) werpt zich op als beschermer van de Duitse industrie, ten koste van klimaatambities. Dus wordt het schipperen voor het Hamburgse stadsbestuur, dat de medewerking van de nationale regering nodig heeft om de strengere klimaatdoelen te halen.
Een smelterij van koperproducent Aurubis AG in Hamburg. Een klimaatneutraal Hamburg in 2040 staat of valt met verduurzaming van de industrie.
Bij een informatieavond in de universiteitsbuurt van Hamburg is de sfeer gemoedelijk. Enkele tientallen inwoners zijn naar de repetitieruimte van de muziekschool afgekomen. Op de muur wordt een kaart van Hamburg in 2040 geprojecteerd. Dwars door de buurt moet een pijpleiding komen om een naastgelegen buurt aan te sluiten op stadsverwarming.
De bewoners hebben vooral praktische vragen. Kan de fiets- en loopbrug, die vlakbij een school ligt, tijdens de werkzaamheden nog wel gebruikt worden? En is er eigenlijk wel rekening gehouden met het groen in de buurt? „Mensen willen weten hoe het hun raakt”, vertelt Friederike Grönemeyer van het gemeentelijk energiebedrijf Hamburger Energiewerke.
De vergroening van de stadsverwarming gaat in een aantal stappen, legt Grönemeyer uit. Deze avond gaat over een kilometerslange pijpleiding die toekomstige groene energie de stad in moet krijgen. De haven speelt daar een rol in. Via een ondergronds buizenstelsel wordt restwarmte van bijvoorbeeld staalfabriek Arcelor-Mittal of afvalwater in fabrieken gebruikt om woningen in de stad te verwarmen. Zo ziet Hamburg in 2040 eruit.
In 2030 zijn de kolencentrales in Hamburg verleden tijd, is het idee. „Tschüss Kohle”, heet dat. Maar, zegt Grönemeyer, wat daarna komt is óók ingewikkeld. „We hebben nog steeds aardgas nodig op momenten dat er niet genoeg restwarmte is. Dat wordt de volgende grote stap.”
Voor wie is een klimaatneutraal Hamburg eigenlijk betaalbaar? En hoe moeten de lagere inkomens meekomen? Het zijn vragen die sommigen vooral bezighouden. Het investeren in een groene stad kost veel geld, van bedrijven, stadsbestuur én burgers.
„De belofte was dat de klimaattransitie zonder extra hoge energiekosten voor inwoners kon”, zegt Tristan Jorde van de lokale consumentenbond in zijn kantoor in het centrum van de stad. „Maar niemand weet precies hoe dat eruit moet gaan zien.”
Bij de Verbraucherzentrale, het loket van de lokale consumentenbond, kunnen inwoners gratis juridisch advies inwinnen over energieverbruik. Jaarlijks krijgen ze duizenden telefoontjes, hoge energieprijzen zijn een kopzorg voor veel Hamburgers, zegt Jorde. Vooral huurders zijn kwetsbaar, zegt hij. Tijdens de vorige energiecrisis in 2022 sprak hij mensen, met name huurders, die hun energierekeningen zagen verdriedubbelden. „We kunnen vaak niet veel doen, behalve aanraden de verwarming wat lager te zetten en te ventileren.”
Ook huiseigenaren winnen bij de Verbraucherzentrale advies in. Over of ze wel of niet een warmtepomp moeten aanschaffen. Jorde hoort de aarzelingen, ook bij mensen die het kunnen betalen. Ze worden onzeker van de politieke discussie. „De vorige regering in Berlijn zei dat verduurzamen snel moest, de nieuwe zegt: wacht wacht wacht.”
Tristan Jorde heeft niet gestemd bij het lokale referendum, omdat hij buiten de stad woont. „Dat kan ik me niet veroorloven.” Jorde weet niet wat hij gedaan zou hebben. Hij is, zegt hij, een oude man die teveel politieke beloftes heeft gehoord. „Het strengere klimaatdoel is een goed idee. Maar zolang we de mensen met weinig geld niet meekrijgen, gaat het niet gebeuren.”