De oorlog tegen Iran kent geen winnaars, maar er tekent zich steeds duidelijker een verliezer af: de Israëlische premier Benjamin Netanyahu. Hij zou Trump hebben overgehaald Iran aan te vallen, maar zowel de VS als Israël lijken zich nu tegen hem te keren.
Dit kon niet misgaan: de opperste leider van Iran, ayatollah Khamenei, zou tijdens de eerste dag van de aanvallen worden geliquideerd, en als de Iraanse bevolking daarna het verzwakte regime omver zou werpen, was het probleem met Teheran voorgoed opgelost.
Het overzichtelijke scenario dat Benjamin Netanyahu voorlegde aan de Amerikaanse president Donald Trump was naar verluidt genoeg om hem te overtuigen: de VS begonnen samen met Israël aan een oorlog tegen Iran. Dat was voor Netanyahu een droom die uitkwam. De Israëlische premier hamerde er al jaren op dat Iran een groot gevaar vormt en de val van het regime moest de kroon worden op zijn lange carrière.
De ayatollahs laten zich echter niet zo gemakkelijk verjagen en de wereldeconomie zucht onder de gevolgen van de afgesloten Straat van Hormuz. Ondertussen leidt de oorlog die Netanyahu zelf zo graag wilde in eigen land tot een politieke storm die hem in dit verkiezingsjaar (in het najaar gaat Israël naar de stembus) misschien wel van de sokken zal blazen.
Dit is niet los te zien van de vele oorlogen die Netanyahu de afgelopen jaren is begonnen. Na de aanval van Hamas op 7 oktober 2023 haalde Netanyahu bij elke beweging die zich in de regio voordeed de sloophamer tevoorschijn, in de hoop elke potentiële vijand kapot te slaan. Dit heeft het aangezicht van het Midden-Oosten voorgoed veranderd: tienduizenden Palestijnen zijn vermoord, het regime van Assad is gevallen, het zuiden van Libanon is door Israël bezet, Hamas, Hezbollah en de Houthi’s hebben harde klappen gekregen en de VS zijn in oorlog met Iran.
Netanyahu klopt zichzelf hier regelmatig voor op de borst en stelt trots dat Israël onder zijn leiding een ‘regionale macht’ of zelfs ‘bijna een wereldmacht’ is geworden. Maar steeds meer Israëliërs vragen zich af wat hij nu echt voor elkaar heeft gekregen. Hamas is niet ‘volledig’ verslagen, Hezbollah vuurt nog dagelijks raketten en drones op het noorden van Israël af, en Iran lijkt alleen maar sterker uit de oorlog te komen.
Over de vraag wat Netanyahu anders had moeten doen, lopen de meningen in Israël sterk uiteen. Het uiterst rechtse kamp vindt dat Israël moet doorvechten totdat iedere ‘terrorist’ is gedood en iedere Palestijn is vertrokken, terwijl zionistisch links gelooft dat Israël pas na een diplomatiek proces veilig zal zijn.
De meeste Israëliërs bevinden zich daar ergens tussenin. Er heerst diepgevoelde angst voor de vijanden van de Joodse staat, de bereidheid om tegen ze te vechten is groot, en maar weinig mensen geloven in een vredesproces met de Palestijnen. Maar uiteindelijk willen inwoners vooral een veilig, comfortabel leven, en goede relaties met de rest van de wereld. En dat heeft Netanyahu, die zichzelf graag profileert als Mr. Security, niet geleverd.
Sterker nog: zowel links als rechts in Israël vraagt zich momenteel af of Netanyahu het lot van Israël niet in handen van Trump heeft gelegd. Zo zit Israël niet eens aan tafel bij de vredesonderhandelingen met Iran, en gevreesd wordt dat de belangen van Israël door de VS onder het tapijt worden geveegd.
Dat bleek donderdag wel weer, toen Iran eiste dat Israël zich volledig terugtrekt uit Libanon. Eerder deze week had Netanyahu al van Trump op zijn donder gekregen omdat Iran zich vanwege het Israëlische geweld in Libanon uit het vredesoverleg terug wilde trekken. De premier werd gedwongen om geplande bombardementen op Beiroet af te blazen. De oppositie noemde Netanyahu toen ‘de deurmat van Trump’ en stelde vol afschuw vast dat Israël ‘een vazalstaat’ van de VS is geworden. Maar ook uiterst rechtse coalitiegenoten stelden dat het ‘tijd was om ‘nee’ te zeggen tegen Trump’.
En dan is er nog de reputatieschade van Netanyahu’s oorlogen. De band met Europa is ernstig beschadigd door het genocidale geweld in Gaza en de relatie met de VS staat sinds de oorlog in Iran onder druk. Uiterst rechts doet dit af als antisemitisme, maar volgens de oppositie kan een nieuwe premier het tij nog keren.
Het is de vraag welke impact de twijfels uiteindelijk hebben op de verkiezingen; Netanyahu heeft zichzelf wel vaker vanuit een onmogelijke positie teruggevochten. Maar de oorlog tegen Iran, die voor hem eigenlijk de kers op de taart had moeten zijn, zou zomaar het einde van zijn politieke carrière kunnen betekenen.
‘Fucking crazy’, zou Trump Netanyahu deze week hebben genoemd volgens Axios, als luis in de pels van de Amerikaanse regering een doorgaans betrouwbare nieuwssite. In hetzelfde telefoongesprek zou Trump hebben geschreeuwd dat ‘iedereen’ Netanyahu en Israël haat, omdat de Israëlische leider weigert te stoppen met de aanvallen op Libanon en daarmee een in Washington zo vurig gewenst bestand met Iran blokkeert.
Trumps scheldpartij laat zien dat hij onder druk staat, en de Amerikaanse president vreest voor gezichtsverlies nu Netanyahu zich zo duidelijk onttrekt aan zijn wil, terwijl de Amerikaanse bevolking de brandstofprijzen en inflatie opstuwende oorlog zat is.
De weg van de Amerikaans-Israëlische vriendschap is geplaveid met dit soort verbale ontsporingen. In 1982, toen het Israëlische leger eveneens optrok richting de Libanese hoofdstad Beiroet, draaide Ronald Reagan woedend het nummer van de Israëlische regeringsleider Menachem Begin. De Republikein schreef daarover later in zijn dagboek dat hij dreigde met ‘de toekomst van onze vriendschap’ en ‘opzettelijk het woord Holocaust noemde’. Inmiddels weten we dat de verbintenis tussen de VS en Israël in de decennia die volgden alleen maar is verdiept.
Trump schold Netanyahu uit, maar viel Israël niet af – zoals geen enkele Amerikaanse president dat de afgelopen vijftig jaar deed. Maar de vraag is hoelang dat zo blijft. Want de ware jobstijding voor Netanyahu en Israël zit niet in Trumps woorden, maar in het door Netanyahu’s oorlogszucht aangewakkerde afbrokkelen van de decennialange consensus over steun aan Israël.
Voor het eerst sinds Pew Research in de jaren negentig de publieke opinie over Israël in kaart brengt, spreekt een aanzienlijke meerderheid (60 procent) van de Amerikanen zich negatief uit over het land. En volgens een andere recente peiling van Ipsos vindt 47 procent van de bevolking dat hun regering te veel steun verleent aan Israël – een verdubbeling ten opzichte van tien jaar geleden. Die meerderheden worden gedragen door de Democraten, waar Israël-kritiek sinds Netanyahu’s genocidale oorlog in Gaza steeds breder wordt geaccepteerd.
Maar Israël splijt inmiddels ook de Republikeinse gelederen. Waar ouderen, 50-plus, nog onwrikbaar in de speciale band met Israël geloven, heeft een meerderheid (57 procent) van de jonge Republikeinen ‘weinig tot geen vertrouwen in Netanyahu en Israël’. En in een peiling in opdracht van The New York Times wil een forse Republikeinse minderheid (38 procent) dat Trump zich van Israël distantieert. ‘Netanyahu heeft Trump gewonnen, maar verliest Amerika’, zoals Bloomberg-columnist Ronald Brownstein concludeert.
Twee jaar geleden, in de aanloop naar de verkiezingen van 2024, was de jonge, paradijsvogelachtige presidentskandidaat en overtuigde isolationist Vivek Ramaswamy de enige prominente Republikein die openlijk tegen Israël ageerde. Nu klinkt het verwijt dat de steun aan de Israëlische oorlogszucht niet past binnen Trumps verkiezingsbelofte van ‘America First’ van veel Maga-prominenten die zich tegen Trump hebben gekeerd, zoals de radicaal-rechtse podcastmaker Tucker Carlson, Joe Kent, die onlangs opstapte als directeur van de terrorismebestrijdingsdienst, en Marjorie Taylor Greene, ex-Afgevaardigde en Trump-discipel.
De Israëlische lezing is dat de bekoelde liefde voor Israël onder de Amerikaanse bevolking het gevolg is van toegenomen antisemitisme. En aan de rechter- en linkerflanken van het politieke spectrum in de VS is, net als in Europa, de scheidslijn tussen Israël-kritiek en Jodenhaat inderdaad troebel.
Maar deze verklaring is blind voor de grote invloed van de politieke keuzen die Israël zelf heeft gemaakt, vooral in het tijdperk-Netanyahu. Eerder dit voorjaar zei Aaron David Miller, voormalig Amerikaans topdiplomaat in het Midden-Oosten en gelieerd aan het Carnegie Endowment for International Peace, dat Netanyahu’s voorgangers in meer of mindere mate ijverden voor sterke banden met beide politieke partijen in de VS.
Maar Netanyahu brak na zijn eerste verkiezingsoverwinning in 1996 actief met die politiek en besloot, geadviseerd door de uiterst rechtse Republikeinse strateeg Arthur Finkelstein, dat ‘zijn’ achterban in de VS in de eerste plaats bestond uit Republikeinen, in het bijzonder de evangelische christenen en conservatieve Amerikaanse Joden. ‘De rest kon hem niets schelen’, aldus Miller.
Ter relativering: de meerderheid van de Republikeinen staat ook nu nog achter Israël en de Amerikaanse steun aan het land. Maar de vanzelfsprekendheid is weg. Om de door Trump gesteunde pro-Israëlische Ed Gallrein in Kentucky zijn voorverkiezing te laten winnen van Thomas Massie, de meest uitgesproken isolationist en Israël-kritische Republikein in het Congres, bleek de duurste campagne in de geschiedenis van het Huis van Afgevaardigden nodig: 32 miljoen dollar. Het grootste deel van het geld dat tegen Massie werd ingezet, kwam van geldschieters die gelieerd zijn aan de American Israel Public Affairs Committee (AIPAC), de belangrijkste Israëllobbyclub.
Wanneer Netanyahu en Israël iets zullen merken van de veranderende publieke opinie in de VS? Dat hangt af van veel verschillende factoren. Slechts 37 procent van de Amerikanen heeft nog vertrouwen in Trump. Nog nooit won een president die zo laag in de peilingen staat de tussentijdse verkiezingen. In het scenario dat Netanyahu zijn eigen verkiezingen overleeft en de situatie in Iran en Libanon niet verandert, zal Trump thuis onder toenemende druk komen te staan om zijn handen van de Israëlische premier af te trekken.
In het Amerikaanse verkiezingsjaar 2028 loopt ook het huidige tienjarige militaire steunpakket aan Israël af – nu krijgt Israël nog jaarlijks Amerikaanse wapens ter waarde van 3,8 miljard dollar. Het politieke gesternte waarin over een mogelijk vervolg zal worden onderhandeld, is voor Israël minder gunstig dan ooit.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant