Binnen enkele jaren veranderde Saoedi-Arabië van internationale paria in de dominante macht in de sportwereld. Voetbaljournalist James Montague zag hoe kroonprins Mohammed bin Salman zijn land terug in de gratie kocht. ‘Er is geen makkelijkere manier om toegang te krijgen tot de politieke en zakelijke elite dan via sport.’
is economieredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over de financiële sector.
Dat sport een ideale manier is om de gunst van het volk te kopen, bewezen de Romeinse keizers al met hun gladiatorengevechten. Dictators van Hitler en Mussolini tot Videla en Poetin gebruikten het WK voetbal of de Olympische Spelen in hun land als veredelde propaganda-instrumenten. De Amerikaanse president Donald Trump hoopt dit kunstje nog eens dunnetjes over te doen als hij op 19 juli in het MetLife Stadium in New Jersey de Fifa-wereldbeker zal uitreiken aan de winnaar van het WK voetbal, dat volgende week van start gaat in de VS, Mexico en Canada.
Maar niemand dreef de politiek van brood en spelen zo tot in het extreme door als in onze tijd de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman (1985), alias MBS, de zoon van de hoogbejaarde koning Salman (1935). MBS is sinds 2017 de facto alleenheerser van Saoedi-Arabië, de oliestaat waar gemiddeld bijna elke dag een veroordeelde wordt onthoofd of gefusilleerd, waar op homoseksualiteit en atheïsme de doodstraf staat en waar een vrouw jarenlang achter de tralies kan verdwijnen voor het publiekelijk dragen van bijvoorbeeld een tuinbroek van spijkerstof in plaats van de traditionele abaya, zoals de vrouwenrechtenactivist Manahel al-Otaibi overkwam.
MBS veranderde in de herfst van 2018 in een internationale paria toen een Saoedisch moordeskader in Istanbul de dissident Jamal Khashoggi drogeerde, wurgde en in stukken zaagde, volgens de CIA in opdracht van de kroonprins. Hoe repareer je je mondiale reputatie na een van de beruchtste moorden uit de recente geschiedenis? Met twee simpele ingrediënten: geld en sport, zo beschrijft de Britse voetbaljournalist James Montague (46) in zijn ontluisterende boek Engulfed, dat onlangs in het Nederlands verscheen als Zwart goud: hoe Saoedi-Arabië de internationale sportwereld overneemt.
‘Geld maakt immers recht wat krom is’, constateert Montague, die jarenlang voor The New York Times schreef. En weinig geledingen van de maatschappij zijn zo vatbaar voor geld als de sportwereld, merkt hij op.
Sinds de moord op Khashoggi lijkt geen biljartbal of scheenbeschermer meer veilig voor de koopwoede van MBS. Met dank aan de Saoedische olierijkdommen veranderde hij Saoedi-Arabië van een van ’s werelds meest geïsoleerde landen in de dominante macht binnen de sportwereld.
Het recente boksgevecht tussen Rico Verhoeven en Oleksandr Usyk om de wereldtitel in het zwaargewicht? De door schaakicoon Magnus Carlsen gewonnen Esports World Cup Chess? De WTA Finals en Six Kings Slam in het tennis? De Dakar-rally? De LIV Golf Tour? ’s Werelds lucratiefste paardenrace? De WWE Royal Rumble in het showworstelen? Allemaal op kosten van de Saoedische schatkist.
Desalniettemin moet MBS mede door de blokkade van de Straat van Hormuz en de haperende Saoedische olie-export de laatste tijd iets meer op de kleintjes letten. De uitgaven aan tennis en golf zijn daarom recentelijk fors teruggeschroefd, terwijl snooker helemaal geen geld meer krijgt en de organisatie van het WK rugby en de Aziatische Winterspelen van de baan zijn. De grootste profiteur van de Saoedische vrijgevigheid hoeft zich evenwel geen zorgen te maken: het voetbal.
De Saoediërs lokten vedetten als Cristiano Ronaldo en Karim Benzema naar hun voetbalcompetitie met weeksalarissen van miljoenen euro’s. Ze maakten Lionel Messi voor zo’n 7 miljoen euro per jaar tot toerisme-ambassadeur van ‘het land van de twee heilige moskeeën’, namen voor ruim 350 miljoen euro de Engelse Premier League-club Newcastle United over en bekostigden met 950 miljoen euro een nieuw, eens in de vier jaar te houden WK voor clubteams, dat afgelopen zomer zijn eerste editie beleefde.
En als klap op de vuurpijl sleepte MBS, na een controversieel een-tweetje met Fifa-voorzitter Gianni Infantino, het kroonjuweel van het voetbal binnen: het WK voor landenteams, ’s werelds meest bekeken sportevenement. In 2034 zal het WK voetbal in Saoedi-Arabië plaatsvinden. Doorgaans krijgen landen één à twee jaar de tijd om hun kandidatuur voor de organisatie van het WK voor te bereiden, maar voor het WK 2034 verkortte Infantino de biedingsprocedure tot slechts 25 dagen. Toevallig had Saoedi-Arabië als enige land al een gelikt voorstel klaarliggen.
‘Mohammed bin Salman zag al voor de moord op Khashoggi in dat een staat als Saoedi-Arabië, waar meer dan 60 procent van de bevolking onder de 30 jaar is, anno nu niet kan overleven door zich te blijven isoleren van de rest van de wereld’, vertelt Montague, die een dochter heeft met een Nederlandse journaliste, op een terras in zijn woonplaats Utrecht.
‘Saoedische jongeren hebben toegang tot internet, ze weten wat er speelt in andere landen. MBS moest jongeren iets geven om ze tevreden te houden, en dus heropende hij de bioscopen, gaf hij vrouwen het recht om auto te rijden en investeerde hij in sportevenementen. Hij wist dat sport een cruciale rol kon spelen in zijn culturele revolutie. Hij had gezien hoe twee buurlanden – Qatar, de eigenaar van voetbalclub Paris Saint-Germain en de organisator van het WK 2022, en de Verenigde Arabische Emiraten, de eigenaar van Manchester City – sport gebruikten om zich te normaliseren op het wereldtoneel. Er is geen makkelijkere manier om toegang te krijgen tot de internationale politieke en zakelijke elite dan via sport.
‘De moord op Khashoggi was echter desastreus voor de reputatie van MBS, zowel op zakelijk als politiek vlak. Zijn ambitie om Saoedi-Arabië te veranderen in een soort Silicon Valley in de woestijn via investeringen van techbedrijven als Google en Apple liep er enorme schade door op. Tijdens de G20-top van 2018 in Buenos Aires, die vlak na de moord plaatsvond, wilden maar twee wereldleiders voor de camera’s met hem gezien worden: Vladimir Poetin, die hem een high five gaf, en Fifa-voorzitter Infantino, die was uitgenodigd om een toespraak te geven. MBS begreep dat er een enorme pr-campagne nodig zou zijn om zijn imago op te schonen. Vanaf dat moment begon het Saoedische geld pas echt de sport te overspoelen.’
Hoe ging MBS daarbij te werk?
‘Een van de eerste sporten waar Mohammed bin Salman en zijn rechterhand en sportorganisator Turki Al-Sjeik zich in hun pr-campagne op richtten, waren boksen en andere vechtsporten. Want ze wisten dat boksen grotendeels om geld draait, en dat het een reputatie hoog te houden heeft als een van de corruptste sporten die er bestaan. Het doel was simpel: boksers gebruiken als eerste stap om het imago van MBS te verbeteren.
‘Ook het voetbal en andere sporten bleken vrij gemakkelijk te bezwijken voor het Saoedische geld. Als de prijs maar hoog genoeg is, zal men in geen enkele sport nee zeggen. Het enige tegenvoorbeeld is misschien golf: de alternatieve Saoedische golftour, LIV Golf, is nooit echt een groot succes geworden. Maar dan nog wisten de Saoediërs de meeste topgolfers tot een overstap te verleiden, met uitzondering van enkele grote namen, zoals Tiger Woods en Rory McIlroy.’
De Newcastle United-fans die u in uw boek citeert proberen de Saoedische overname van hun club op allerlei manieren te vergoelijken. Een van hen meende dat het Saoedische volk misschien wel meer vrijheid zal krijgen, nu hun land dankzij het voetbal meer in aanraking komt met het ‘vrije Westen’. Hoe plausibel is deze redenering?
‘Dat hoor je van veel Newcastle United-supporters. Ze houden zichzelf voor dat het goed is dat hun club in handen is van de Saoedische staat, omdat dit Saoedi-Arabië zal helpen democratiseren. Maar MBS is helemaal niet geïnteresseerd in democratisering of in westerse ideeën. Het is een regime dat mensen in de gevangenis gooit voor het plaatsen van een kritische tweet over MBS. De Saoedische elite heeft geen enkele behoefte aan veranderingen naar westers model.
‘Het is precies andersom: wij zijn niet bezig de Saoediërs te veranderen, zij zijn bezig ons te veranderen. De Newcastle United-fans zijn daar een evident voorbeeld van. Sinds de overname door Saoedi-Arabië springen deze supporters op sociale media vrij agressief in de bres voor het regime; ze proberen bijvoorbeeld in discussies over mensenrechtenkwesties het Saoedische optreden te bagatelliseren.’
De Newcastle United-fans lijken daarbij niet in de gaten te hebben hoezeer ze worden gemanipuleerd door het omvangrijke online trollenleger van het Saoedische regime, schrijft Montague. Via gecoördineerde campagnes op sociale media, vol memes, gifs en intimidatie via nepaccounts en bots, probeert dit door de Saoedische regering betaalde leger de publieke perceptie over MBS in zijn voordeel te kneden. Zo werd een kritische Newcastle United-fan die zijn steun betuigde aan de weduwe van Jamal Khashoggi door het trollenleger gedoxt, bedreigd met geweld en uitgemaakt voor een supporter van Sunderland, de grote voetbalrivaal van Newcastle United.
In hoeverre kun je het bijvoorbeeld Nederlandse voetballers verwijten dat ze, mocht Oranje zich kwalificeren, een bruut regime helpen te normaliseren door deel te nemen aan het WK 2034?
‘Die discussie is een gepasseerd station. Dat is het al zeker sinds 2018, toen het WK plaatsvond in Rusland, dat toen al vier jaar in oorlog verkeerde met Oekraïne om de illegale bezetting van de Krim. Een land ook waar Poetin alle democratische instituties systematisch om zeep had geholpen. Sindsdien is de wereld er alleen maar autocratischer op geworden.
‘Fifa-baas Infantino weet dit als geen ander. Waar zijn voorganger Sepp Blatter nog de mond vol had van de dekolonisering van de sport, en het geven van meer macht aan de Afrikanen en Zuid-Amerikanen, geldt onder Infantino alleen nog het recht van de sterkste. Hij snapt dat we in een autocratisch tijdperk leven, het tijdperk van Trump, MBS en Poetin, en dat de hielen likken van de machtigen der aarde de beste manier is om te overleven als Fifa-president.’
De rode draad in de vijf voetbalboeken die James Montague publiceerde is de botsing tussen cultuur en commercie. Een voetbalclub is enerzijds een soort religie, die elke zondag meer gelovigen naar het stadion of het televisiescherm lokt dan welke mis of eredienst ook. Tegelijkertijd verandert voetbal steeds meer van een volkscultuur in een amusementsindustrie, waarin miljardairs, private-equitybedrijven en Arabische monarchen de dienst uitmaken.
Voor zijn boek 1312: Among the Ultras. A Journey With the World’s Most Extreme Fans (2020) reisde Montague van Uruguay naar Noord-Macedonië en van Egypte naar Indonesië, op zoek naar de ziel van de lokale ‘ultra’s’, de harde kern van voetbalclubs, die zich veelal tegen het ‘moderne voetbal’ hebben gekeerd, met zijn hebzucht en winstbejag. En in The Billionaires Club: The Unstoppable Rise of Football’s Super-Rich Owners (2017) beschreef Montague de opkomst van miljardairs in het voetbal, van de Russische oligarch Roman Abramovitsj bij Chelsea tot sjeik Mansour bin Zayed Al Nahyan, telg van de koninklijke familie van Abu Dhabi en tevens de eigenaar van Manchester City.
Johan Cruijff zei eens: ‘Ik heb nog nooit een zak geld een doelpunt zien maken.’ Had hij ongelijk?
‘Het is een briljante uitspraak. Cruijff had in die zin gelijk dat voetbal nog steeds een spel van de straat is. Je kunt nog zoveel geld in het voetbal pompen en grote spelers en trainers aantrekken, als het niet in de cultuur van een land zit dat kinderen van jongs af aan op straat aan het voetballen zijn, dan zul je zelf nooit spelers van wereldklasse voortbrengen. Tegelijkertijd is geld de bepalende factor in het moderne voetbal. Met een zak geld kun je geen doelpunt scoren, maar je kunt er wel de beste clubs en spelers mee kopen.
‘Vrijwel alle clubs in de Engelse Premier League, de lucratiefste nationale voetbalcompetitie op aarde, zijn tegenwoordig in handen van miljardairs of, zoals in het geval van Newcastle United en Manchester City, van een van de Golfstaten. Tijdens de Champions League-finale van afgelopen zaterdag tussen Paris Saint-Germain en Arsenal stonden de twee belangrijkste mannen niet op het veld: Tamim bin Hamad al-Thani, de emir van Qatar, de suikeroom van de Parijse voetbalclub, en de Amerikaanse miljardair Stan Kroenke, de geldschieter van Arsenal.’
Ooit wonnen clubs uit armere competities, zoals Steaua Boekarest, Rode Ster Belgrado, FC Porto en Ajax, nog weleens de Europa Cup 1 of de Champions League. Hoe groot acht je de kans dat een ploeg zonder miljardair of emir achter zich dit ooit nog voor elkaar krijgt?
‘Ik wil niet als een marxist klinken, maar ik denk dat de commercialisering van de sport zo is doorgeschoten dat het voetbal zichzelf uiteindelijk in de eigen voet zal schieten. Kijk naar het nieuwe wereldkampioenschap voetbal voor clubs, het vierjaarlijkse toernooi waar in Europa bijna niemand op zat te wachten, maar dat er toch doorheen gedrukt is omdat Saoedi-Arabië, de Fifa en enkele miljardairs het wilden.
‘Het frustreerde de Fifa al jaren dat het geen vinger in de pap had in ’s werelds belangrijkste clubcompetitie, de Champions League. Dus zijn ze met een lucratief alternatief op de proppen gekomen, dat fans, kijkers en sponsors moet wegkapen van de Champions League. Tegelijkertijd waren kaartjes voor de meeste mensen onbetaalbaar. Hetzelfde zie je nu bij het WK voetbal in de VS, Canada en Mexico: mensen moeten op de secundaire markt van de Fifa, waar kaartjes worden doorverkocht, tot wel tien- of zelfs honderdduizenden dollars betalen om een kaartje te kopen voor een WK-wedstrijd.’
‘Ik ben bang dat de machthebbers in het voetbal bezig zijn de sport te vermoorden met hun geldbelustheid, en dat de fans het op een zeker moment niet meer zullen pikken. Ik weet niet wanneer dit gaat gebeuren, maar dat gevoel heb ik gewoon.’
Je grootvader dacht dat het kantelpunt in 1967 was. In dat jaar stopte hij met voetbal kijken, omdat hij vond dat spelers te veel verdienden. We zijn nu bijna zestig jaar verder.
‘Hij heeft tot nu toe misschien ongelijk gekregen. Aan de andere kant voorzag hij toen al de gevolgen van de commercialisering van het voetbal. Ik denk dat hij uiteindelijk gelijk zal krijgen. Er komt een punt dat de macht van het geld zo de spuigaten uitloopt dat voetbalfans zich van de sport zullen afkeren.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant