In Engeland mag hij niet optreden, maar hier staat rapper Kanye West, van het nummer Heil Hitler, in een uitverkocht Gelredome. Ook de voor mishandeling veroordeelde Lil Kleine is weer overal. Is Nederland cancelmoe?
is pop- en gamejournalist van de Volkskrant, met speciale aandacht voor de opkomst van artificiële intelligentie in de kunst.
Zijn herintreden verloopt niet bepaald vlekkeloos. Maar het lijkt nu toch echt te gaan gebeuren, tenzij een rechter of bestuurder er op het laatste moment een stokje voor steekt: Kanye West speelt vanaf zaterdag twee keer in een uitverkocht stadion in Arnhem.
Onvoorstelbaar misschien, gezien de reputatie van de Amerikaanse rapper, die racistische en antisemitische uitlatingen deed, Hitler de hemel in prees en zichzelf tot nazi verklaarde. Zijn vorig jaar uitgebrachte lied met de niet mis te verstane titel Heil Hitler werd weliswaar geweerd van de streamingplatforms maar ging toch viraal, misschien juist vanwege de onvermijdelijke censuur.
Maar Kanye West heeft spijt van zijn uitlatingen. En hij wijt zijn bizarre uitspraken – en liedjes – aan mentale aandoeningen. Dan wordt er kennelijk een punt gezet achter de ophef en staat West gewoon weer in een voetbalstadion.
Kanye West is momenteel niet de enige herintredende, voorheen gecancelde artiest. De Nederlandse rapper Lil Kleine, die in 2022 een taakstraf kreeg voor het mishandelen van zijn vriendin, staat weer in stampvolle festivaltenten en bracht dit jaar een nieuw album uit, na vier jaar stilte. Michael Jackson voert postuum de hitlijsten aan na het verschijnen van de biografische film Michael, die ophoudt waar de misbruikschandalen beginnen.
En Marco Borsato, vorig jaar vrijgesproken in een ontuchtzaak, doet weer een voorzichtig mediaoptreden en zou zich best eens kunnen voorbereiden op nieuwe concerten, waarmee hij straks met gemak de Rotterdamse Ahoy kan doen vollopen. ‘Het begint te kriebelen’, zei hij twee maanden geleden in een Belgisch kookprogramma. Bij zijn publiek, of in ieder geval dat deel dat hem trouw is gebleven, waarschijnlijk ook.
Het is een opmerkelijke reeks rehabilitaties in de popmuziek. En jong of oud, dood of levend, deze artiesten zijn de comebackkids van 2026.
Iedere cancelzaak is natuurlijk anders en je mag mishandelingen of vermeende ontucht niet vergelijken met foute opmerkingen of liedjes die kennelijk zijn geschreven in een verwarde staat, maar er lijkt toch iets in beweging te zijn: een maatschappelijke ontwikkeling die mogelijk het einde van cancelcultuur inluidt.
Staan we aan de vooravond van het tijdperk van ‘ontcancelen’, waarin popsterren ‘sorry’ zeggen en vervolgens kunnen overgaan tot de orde van de dag? Zijn we collectief cancelmoe geworden, of zijn we het gewoon zat dat onze favoriete muziek ons steeds wordt afgepakt? Het lijkt erop. Maar is het ook zo?
Het begrip ‘cancelcultuur’ is altijd beladen geweest en ook wat moeilijk te vatten omdat de term zo diffuus is, én controversieel. De Amerikaanse onderzoeker Eve Ng deed in haar boek Cancel Culture: a Critical Analysis uit 2022 een poging om tot een goede definitie te komen. Volgens haar zijn we getuige van een geval van cancelen als een bekend persoon iets problematisch heeft gedaan of gezegd, of iets volslagen onacceptabels, en vervolgens steun verliest van het publiek. Hij of zij wordt ontvolgd op sociale media, of weet geen ‘producten’ meer af te zetten.
En in het geval van popmusici gaat het dan natuurlijk om liedjes of albums die niet meer gedraaid worden op de radio of streamingdiensten. Of concerten die worden afgelast.
Publieke terechtwijzingen, of erger, bestaan zo lang als de geschiedenis oud is: denk aan wetsovertreders die in de middeleeuwen met pek en veren door de stad werden gesleurd. Of aan vrouwen die na de bevrijding in de Tweede Wereldoorlog werden kaalgeschoren en tentoongesteld omdat zij zich hadden ingelaten met Duitse soldaten.
Maar de cancelcultuur zoals we die nu kennen, en waarmee we de afgelopen vijftien jaar te maken hebben gehad, was in eerste instantie een uitvloeisel van het onlineleven en vooral van de fancultuur op sociale media.
Artiesten die zich een foute grap of ernstige misdragingen permitteerden, konden op Facebook, Twitter en later TikTok een leger critici achter zich aan krijgen, en bedolven worden onder woedende commentaren. En dat onlineleger was vaak invloedrijk omdat de opwinding zich kon verspreiden als een olievlek, maar ook omdat soms boycotacties in gang werden gezet, en concertzalen massaal kon worden gevraagd een gepland optreden af te zeggen.
Door de opkomst van de MeToo-beweging en later Black Lives Matter, in de laatste helft van de jaren tien, werd cancelen een machtig wapen om seksuele misdaden en racisme mee te bestrijden. Invloedrijke mannen in de film- en later ook de muziekindustrie vielen van hun voetstuk omdat grensoverschrijdend gedrag of machtsmisbruik niet langer werd verzwegen en zij zich moesten verantwoorden in de rechtszaal. Filmtycoon Harvey Weinstein, zanger R. Kelly en hiphopzakenman Sean Combs werden veroordeeld voor verkrachting en mishandeling en ook daadwerkelijk in de cel gestopt.
Maar de laatste jaren lijkt de cancelcultuur onderhevig aan slijtage, of in ieder geval minder effectief. We zien dat een gevallen artiest als Michael Jackson, die door een aantal jongens werd beschuldigd van seksueel misbruik, inmiddels zo goed als gerehabiliteerd is. Niet omdat tijd alle wonden heelt, maar simpelweg omdat zijn familie een rooskleurige film over zijn leven heeft uitgebracht. Jacksons album Thriller staat nu gewoon weer boven aan de albumranglijsten.
Nu kun je zeggen: Jackson werd niet veroordeeld en overleed in 2009, waarmee eventuele strafzaken tegen hem ook ophielden te bestaan. Hij is nooit echt gecanceld. Maar toen de eerste aanklachten tegen hem in de publiciteit kwamen, werd zijn muziek door veel radiostations wel degelijk in de ban gedaan. Die morele boycot van zijn werk is nu wel opgeheven: we horen Michael Jackson overal.
De muziek van R. Kelly en Chris Brown, allebei veroordeeld voor geweld tegen vrouwen, is ook nooit stilgevallen. Zanger, danser en acteur Chris Brown, die in 2009 zijn vriendin Rihanna in elkaar sloeg, is momenteel zelfs een van de meest gedraaide mannelijke artiesten op Spotify, met 62 miljoen maandelijkse luisteraars.
En ook R. Kelly, die een celstraf van 31 jaar uitzit voor seksueel geweld, wordt maandelijks miljoenen keren gestreamd. Zijn nummer When a Woman’s Fed Up behoort tot zijn meest gedraaide liedjes.
Je kunt je dus afvragen of cancelzaken ooit écht de muziek het zwijgen hebben opgelegd. Maar wat de afgelopen maanden vooral opvalt, is de snelheid en het gemak waarmee gevallen artiesten terugkeren in het openbare leven en in de muziekindustrie.
Mediawetenschapper Simone Driessen, die aan de Erasmus Universiteit onderzoek doet naar cancelcultuur, ziet niet zozeer ‘cancelmoeheid’, maar wel dat er de laatste tijd makkelijker over ernstige zaken heen wordt gestapt. ‘Het lijkt of vaker wordt gezegd: nou, de rechtszaak is geweest, deze artiest is veroordeeld, dus nu is het wel klaar. Ik kan deze muziek weer draaien of naar een concert. Of: deze artiest is niet veroordeeld, dus daar heb ik ook niets meer over te zeggen.’
We zijn min of meer gewend geraakt aan het verschijnsel cancelen en de processen daarachter. Maar, zegt Driessen ook: ‘De grote zaken die we hebben gezien, ook dankzij MeToo en Black Lives Matter, hebben laten zien dat de normen en waarden die we vóór die tijd hadden, nu echt niet meer oké zijn.’
Je ziet nu bijvoorbeeld dat er congressen worden belegd over grensoverschrijdend gedrag in de muziekindustrie, zegt ze. En dat is pure winst. ‘Dat is toch ook een gevolg van de cancelcultuur. We zijn de discussie wat harder, wat steviger en zichtbaarder met elkaar gaan voeren.’
We zijn misschien minder snel onder de indruk van nieuwe cancelzaken, maar dat is dus niet per se slecht. Driessen: ‘Ik merk wel dat de jongere generatie nu anders omgaat met cancelzaken dan bijvoorbeeld millennials. De ophef is sneller voorbij, en artiesten die een misstap hebben begaan worden misschien sneller vergeven. Het lijkt meer een ver-van-mijn-bedshow. Alsof er wordt gedacht: er zijn momenteel grotere problemen in de wereld. Er woedt een echte oorlog.’
Op het festival Paaspop was in april dit jaar te zien hoe een moderne rehabilitatie eruit kan zien: als één groot feest, met rook- en confettikanonnen. Rapper Lil Kleine trad na lange tijd weer op in Nederland, ook om zijn net verschenen album F*ck Kleine aan de man te brengen. De tent klapte uit elkaar: nog nooit moesten op Paaspop zó veel festivalgangers bij de ingang van de feesttent worden geweigerd. Lil Kleine leek populairder dan ooit. En zijn publiek jonger dan ooit: heel veel meiden van een jaar of 15.
De fysieke aanval op zijn vriendin in 2022, waarvan de schokkende beelden online werden gedeeld, en die dus ook niet echt viel te ontkennen, leek hem vergeven en iedereen zong zijn nieuwe hits mee: Lekker voor je, en Drugsprobleem. ‘Dat verbaast mij toch wel’, zegt Driessen. ‘Ik bedoel: ze mogen van mij prima een dansje doen op Lil Kleine en hem toejuichen, maar besef je wel dat die man een taakstraf heeft gekregen voor geweldpleging?’
Volgens psycholoog, therapeut en schrijver Marcelino Lopez, die veel weet over jongeren- en popcultuur, kan het enthousiasme voor de herintredende Lil Kleine ook iets zeggen over de denkwereld van een jongere generatie. ‘Veel jongeren zijn natuurlijk heel betrokken en maken zich hard voor het milieu, voor Gaza, inclusiviteit of dierenwelzijn en andere maatschappelijke thema’s. Maar een deel van de jongeren is ook wat pragmatischer en minder politiek bewust. Jongeren groeien nu allemaal op in een wereld met sociale media waarin dagelijks nieuwe schandalen, excuses en controverses voorbijtrekken. Het wordt haast genormaliseerd. En het is lastig bij te houden wat er allemaal gebeurt en hoe erg het is.’
Volgens Lopez is zeker generatie Z hierdoor wat minder naïef geworden, meer gehard in het leven. ‘Vroeger werden beroemdheden gepresenteerd als larger than life-voorbeeldfiguren.Tegenwoordig zien jongeren via sociale media voortdurend hun domme acties, slechte momenten, vetes, schandalen en eigenaardigheden. Daardoor verwachten ze niet zo snel dat de artiest op wiens muziek ze dansen ook een moreel voorbeeld is.’
En er is nog een leeftijdsgebonden verklaring voor de nieuwe omarming van Lil Kleine, zegt Lopez. ‘De beelden van mishandeling waren te zien in 2022. Een 15-jarige fan was toen dus 11. Voor hem of haar voelt dat bijna als een andere levensfase, terwijl het voor volwassenen vaak nog relatief vers in het geheugen ligt. Het incident zal daardoor voor een deel van het jonge publiek minder zwaar wegen dan voor mensen die het destijds bewust hebben meegemaakt. Het is makkelijker iemand te vergeven voor iets dat je alleen kent uit oude nieuwsberichten of filmpjes.’
Lopez ziet wel iets van cancelmoeheid, zeker bij de generatie die is opgegroeid in het tijdperk van van de cancelcultuur. En daar misschien ook wel een beetje klaar mee is, mogelijk uit een soort recalcitrantie, die nu eenmaal bij de leeftijd hoort. ‘Veel mensen zijn klaar met die schaamte- en canceltuur die soms ook wat hypocriet voelt: wie ben jij om te zeggen dat deze persoon geen tweede kans verdient? Heb jij nooit iets doms gedaan? En dat verzet is terecht, lijkt mij: moet iemand voor eeuwig en altijd worden afgerekend op één ernstige fout? Wanneer heeft iemand zijn straf uitgezeten? En wanneer mag iemand weer terugkeren?’
Het is een interessante tijd, zegt mediawetenschapper Driessen, omdat we bij de huidige reeks rehabilitaties, of pogingen daartoe, ook kunnen bestuderen hoe die comebacks in hun werk gaan.
De erven Michael Jackson kozen voor het perfecte rehabilitatievehikel: de biopic, een film die het plezier van de muziek terugbrengt en de duistere kanten van het leven van de artiest gemakshalve buiten beschouwing laat.
Kanye West koos de route van de excuses: hij plaatste in januari dit jaar een paginagrote advertentie in The Wall Street Journal, met als kop: ‘To those I have hurt’ (‘Aan hen die ik heb gekwetst’). Hij verwees naar zijn bipolaire stoornis als veroorzaker van het kwaad en al zijn onacceptabele uitlatingen en gedragingen.
En al lijken de excuses te komen van iemand die werkelijk berouw heeft of inderdaad geplaagd wordt door mentale ziektes, er zit volgens Driessen vaak ook een mediastrategie achter. ‘Over dit soort terugkeeracties wordt meestal goed nagedacht, door een manager, vaak een leger aan advocaten.’ Rehabilitaties gaan uiteindelijk ook over heel veel geld, de herstart van een lucratieve carrière.
Hoe dan ook doen excuses vaak hun werk: West kondigde rond zijn sorrycampagne een uitgebreide tournee aan en de kaarten voor zijn shows, ook in Nederland, vlogen de ticketkantoren uit.
Volgens psycholoog Lopez kunnen excuses vaak net dat laatste duwtje geven richting rehabilitatie, al zijn de fans, die hun idool hebben gemist, niet gek. ‘Voor veel fans is het volkomen duidelijk dat Kanye West niet alles op een rijtje heeft en wel héél rare dingen zegt. Maar ze vinden zijn muziek gewoon nog steeds lekker.’ En dus gaan ze naar zijn concerten.
Volgens Simone Driessen kleeft er ook een duister randje aan de excuuscultuur. ‘Bij het publiek, denkt een artiest of het team om hem heen, is er behoefte aan een moment van berouw. En daarvoor nemen die artiesten de laatste tijd vaak deel aan een documentaire of schuiven aan bij een talkshowtafel. Maar vaak volgt er na zo’n verontschuldiging toch ook een ‘maar’.’
Een goed voorbeeld is Lil Kleine. Hij nam in 2022 een video op, te verspreiden via sociale media, waarin hij excuses maakte: opmerkelijk genoeg niet aan zijn mishandelde vriendin, maar aan zijn fans. Maar op zijn nieuwe album F*ck Kleine presenteert de rapper zich ook als een slachtoffer, van de media bijvoorbeeld, die hém altijd moeten hebben. Alsof hij toch een beetje terugkomt op zijn excuusverhaal.
Driessen: ‘Wat doet dat met de geloofwaardigheid van een artiest? En hoe ga je hiermee om, als publiek?’ Lopez: ‘Ik denk dat de comeback van Lil Kleine voor veel van zijn fans niet voelt als het gevolg van een bewuste keuze om hem te vergeven nadat hij zijn excuses heeft gemaakt. Ze zijn gewoon weer aan hem gaan wennen omdat hij weer onderdeel is geworden van hun dagelijkse mediaconsumptie. Zo van: blijkbaar is alles nu weer oké, want hij is er gewoon weer. En hij treedt deze maand op in mijn woonplaats, dus ik ga.’
Driessen deed onderzoek naar de omgang van Borsato-fans met hún gevallen idool. Zij constateerde dat er nogal verschillend werd omgegaan met het cancelen van Borsato. Er zijn fans die stoïcijns trouw blijven en alle negativiteit gewoon blokkeren of niet geloven, maar ook liefhebbers die wel degelijk moeite hebben met de aanklachten en alleen nog heimelijk zijn muziek draaien. In de beslotenheid van de auto bijvoorbeeld, even in veilige beschutting meezingen met De meeste dromen zijn bedrog.
Nu Borsato is vrijgesproken, of, zoals Driessen het liever zegt ‘niet is veroordeeld wegens gebrek aan bewijs’, volgt zij de aarzelende pogingen van Borsato bij zijn terugkeer in het publieke leven.
Borsato was in april te zien in het Belgische kookprogramma Sergio in Italië, van chef-kok Sergio Herman, met wie hij bevriend is en met wie hij eerder heeft gewerkt. Driessen: ‘Heel interessant, vond ik. Hij kiest niet voor een nieuw album of voor een nummer waarin hij iets zegt over de zaak die hem heeft achtervolgd. Hij zit ook niet in een serieus praatprogramma, bij Eva Jinek bijvoorbeeld, waarin hij het risico loopt onder vuur genomen te worden. Nee, hij kiest ervoor om in een casual programma voor het eerst zijn zegje te doen. Je ziet hem in een andere context: hij is even geen zanger of artiest, maar gewoon weer die leuke Marco Borsato.’
Een voorzichtige maar doordachte comebackpoging, en ook nog via een buitenlandse route. ‘Ik had verwacht dat Borsato eerder een soort publieke verschijning zou hebben geregeld. Bij een concert van Vrienden van Amstel bijvoorbeeld, waaraan Borsato vaak meedeed, en dat werd gehouden vlak na de behandeling van zijn rechtszaak.’
De rehabilitatie van Borsato kreeg volgens Driessen al vorm tijdens die rechtszaak, die eind vorig jaar speelde. ‘Toen de zaak begon, werd hij nog afgeschilderd als een vieze man. Maar toen langzaamaan duidelijk werd dat er te weinig bewijs zou zijn om hem een straf op te leggen, hoorde je al steeds meer mensen openlijk zeggen: zie je wel, er was niets aan de hand, het viel allemaal wel mee. Je zag toen echt een grote, publieke omslag.’
Alsof de ramen werden opengegooid in de donkere kamer van Borsato. Driessen: ‘En ineens was Marco Borsato weer terug op de radio.’
En zaterdag keert Kanye West dus terug in de Arnhemse Gelredome, waar hij eerder optrad in 2012. Zijn nummer Heil Hitler staat naar verluidt niet op de setlist.
Kanye West speelt op 6 en 8 juni in de Arnhemse Gelredome. De kaarten voor het eerste optreden zijn uitverkocht.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant