De opera ‘Qaqnas’, volgende week op het Holland Festival in Amsterdam, gaat over Koerdische vrouwen die hun vrijheid opeisen. De Nederlands-Koerdische Naaz herkent daarin veel van zichzelf. Na een zware periode heeft ze zichzelf nu hervonden. ‘Ik wil meer.’
schrijft voor de Volkskrant over popmuziek en human interest.
De opera ‘Qaqnas’, volgende week op het Holland Festival in Amsterdam, gaat over Koerdische vrouwen die hun vrijheid opeisen. De Nederlands-Koerdische Naaz herkent daarin veel van zichzelf. Na een zware periode heeft ze zichzelf nu hervonden. ‘Ik wil meer.’
schrijft voor de Volkskrant over popmuziek en human interest.
Alsof je een aardappel in je mond hebt, zeg maar. Wacht, ze doet het even voor. ‘Zo van haaaaahh, in plaats van gewoon aaaaa.’ Je hoort de lucht die langs de denkbeeldige aardappel stroomt en de noot extra lading geeft. Ja, zo ongeveer klinkt opera zingen voor popzangeres Naaz. Ze gaat op beide manieren haar stem gebruiken in Qaqnas, zegt ze. Dat is de opera die componist Huba de Graaff heeft geschreven, gebaseerd op de tekst van het gedicht van de Koerdische dichter Tarza Jaff over vrouwen die hun vrijheid verkiezen, hun man verlaten, zich daarmee vogelvrij verklaren, maar uiteindelijk triomferen. Qaqnas betekent feniks in het Soranisch-Koerdisch.
Die extra aanzet op bepaalde momenten in de muziek vindt Naaz heel functioneel. Zoals in het hoogtepunt van Qaqnas, als vrouwen als feniksen uit hun eigen as herrijzen.
Ze haalt nog eens uit – ‘haaaaahh’ – en er valt een dramatische expressie over haar gezicht. ‘Je voelt toch, dit is een memorabel, indrukwekkend momentje.’
In De Graaffs werkkamer, tussen de oude Revox-spoelenrecorders en slangennesten van snoeren, repeteren de componist van hedendaagse elektronische muziek en de popzangeres voor een opera voor solozangeres en vier musici, die zo’n drie jaar geleden ontkiemde. Op vakantie met een Koerdische vriendin in Slemani in Iraaks Koerdistan ontmoette ze collega-componisten en werd De Graaff gevraagd of zij een opera in het Koerdisch wilde schrijven. Haar eerste ingeving: ‘Jullie hebben zelf toch ook componisten?’
Maar tijdens een diner met allerlei sterke, strijdvaardige vrouwen bedacht ze: dit is eigenlijk wel een goed onderwerp voor een opera. Samen met die vriendin heeft ze naar goed materiaal gezocht en het gedicht Qaqnas gevonden.
Dat Naaz niet alleen als zangeres een uitermate geschikte vertolker zou zijn, met een volgens De Graaff ‘prachtige, expressieve stem’, maar ook vanwege haar persoonlijke achtergrond, wist de componist toen nog niet. Namelijk omdat Naaz Mohammad, dochter van Iraakse Koerden die de Eerste Golfoorlog waren ontvlucht, zichzelf had heruitgevonden als Naaz de zangeres.
Dat ze zich aan een strenge opvoeding, waar geen plek was voor muzieklessen, had ontworsteld door op de computer en een keyboard liedjes te maken voor haar eerste ep Bits of Naaz. Dat ze het trauma van misbruik en daaropvolgende depressies overwon, zichzelf emancipeerde en in 2023 terugkeerde met het album Never Have I Ever, dat jubelend werd ontvangen.
Qaqnas is de zevende opera van De Graaff. Het wordt de eerste voor de 27-jarige Naaz, die acht jaar geleden al twee pop-Edisons ontving en onlangs The Sky Knows I Exist uitbracht, haar tweede studio-album. Dus waarom opera?
Naaz: ‘Toen ik het verzoek kreeg, wist ik niet eens zeker of ik het wel wilde doen. Het voelde als een levenskeuze. Zo van, als ik nu opera ga zingen, word ik vast als een heel ander soort artiest gemarket. En in de popbusiness is het haast een vereiste dat je artistieke keuzes maakt waaraan je je dient te houden. En was ik nou een arty zangeres of juist een heel toegankelijke? Ik werd zelfs als wereldmuzikant weggezet, alleen maar omdat ik soms ook in het Koerdisch zing.’
Haar nummer Azadî, wat vrijheid betekent, is een aanklacht tegen vrouwenonderdrukking. Het groeide na de release in 2022 uit tot een protestlied van vrouwen in Iran.
In de muziekindustrie kreeg ze als multidisciplinair artiest, die ook nog eens bezig was aan een boek, te horen: ‘Ja, maar dat verkoopt geen kaartjes.’ ‘Het is toch heel raar als je van een artiest vraagt om alleen zus of zo te zijn? Je hoort toch nieuwe dingen? Je ontwikkelt je toch?’
En er is veel meer dan alleen popmuziek. Ze moet er niet aan denken dat ze op haar 40ste nog steeds hoopt dat een radiostation haar zal draaien. In alle onschuldige ernst: ‘Dat is toch geen leven?’
Ze kreeg verzoeken uit andere hoeken. Vorig jaar zong ze met het Metropole Orkest. Ze componeerde de muziek voor de voorstelling The Imposter van theatergroep Orkater. Ze heeft het Erbarme dich uit de Matthäus Passion gezongen met het Amsterdams Andalusisch Orkest. Als autodidact heeft ze dat allemaal puur op gehoor gedaan.
De Graaff, die ‘huizenhoog’ tegen de zangeres opkijkt, vermoedt dat ze een absoluut gehoor heeft. ‘Hoe ze luistert, hoe ze dingen oppikt en de ernst waarmee ze werkt; supermuzikaal.’ Naaz met onbevangen open blik naar De Graaff: ‘Ik krijg zo veel zelfvertrouwen van jou.’
Wat werkt voor Naaz, blijkt een paar dagen later tijdens een groepsrepetitie problematisch voor haar collega-musici. Waar de zangeres in het atmosferiche vers 7 op haar gevoel vocaal meandert, is het lastig voor de toetsenist om uit te vinden waar ze met haar akkoorden moet invallen. Er is geen ritmische houvast, alleen een elektronische drone waaraan de cellist extra spanning geeft.
Misschien toch in een vierkwartsmaat tellen? Een beetje gek, als er van een beat geen sprake is. Maar hoe moeten ze dan weer bij elkaar komen?
Er wordt afgesproken dat Naaz een knikje zal geven aan de percussionist die met zachte tikjes het sein aan haar collega’s doorgeeft. De muzikanten maken aantekeningen in hun partituur. Naaz niet. Ze kan geen noten lezen. Dat betekent dat ze al haar zangpartijen uit haar hoofd moet leren, omdat ze niet kan terugvallen op papier.
Het maakt het voor haar veel moeilijker. Na de repetitie vraagt ze zich op het terras van het Amsterdamse Plein Theater af of haar autisme ervoor zorgt dat ze daarin toch haar weg kan vinden. Anderhalf jaar geleden kreeg ze de diagnose. ‘Ik denk dat het perfect nazingen en vervolgens opslaan van al die muzikale informatie te maken heeft met de intense focus die mensen op het spectrum kunnen hebben voor een bepaald interessegebied.’
Maar op het spectrum zitten levert in sociale situaties soms problemen op. Ja, ze hoort wel vaker dat mensen het niet aan haar merken. ‘Maar ik moet me soms enorm forceren om sociaal relaxed te zijn. Ik ben over het algemeen heel eerlijk. De enige keren dat ik dat minder ben, is wanneer ik het gevoel heb dat het me in sociale moeilijkheden kan brengen. Dan houd ik mijn mening voor me.’
Zou het dan niet heerlijk zijn als ze zo nu en dan wat minder meegaand was en gewoon als een hond zou blaffen als iets haar niet beviel? Heeft ze een song over geschreven: Bark gaat over hoe graag ze haar intuïtie zou willen volgen zonder last te hebben van sociale restricties.
Het nummer staat op The Sky Knows I Exist, waarvan de teksten, net als op haar vorige album, zijn als persoonlijke brieven aan haarzelf en haar intimi. Het verscheen drie jaar na Never Have I Ever, drie jaar na de vier- en vijfsterrenzegetocht die bewees ‘dat haar carrière weer helemaal van haar was’. De lange afwezigheid had deels te maken met het verlies van familieleden. Daarbovenop kwam haar autismediagnose, die voor haar duidelijk maakte dat ze hoogstwaarschijnlijk toch geen klinische depressie had als gevolg van een posttraumatische stressstoornis, maar dat haar brein simpelweg anders werkt. Ze stopte met therapie en de antidepressiva gingen de vuinisbak in.
‘Toen volgde een heel moeilijke tijd. Ik ben daarvoor toch zes jaar lang praktisch drugsverslaafd geweest. In mijn afkickperiode praatte ik nauwelijks, kwam ik het huis niet uit en viel ik 15 kilo af in acht maanden. Ik bestond haast niet meer.’
Nee, het is helemaal niet dramatisch te suggereren dat ze zichzelf na die periode hervonden heeft. Want: ‘Wat was ik en wat was de medicatie? Ik heb altijd gedacht dat ik heel introvert was. Zo beschadigd door wat ik had meegemaakt dat ik een stil, verdrietig mega-melancholisch persoon was geworden.’
Maar na die acht maanden had ze weer het enthousiasme van de tiener Naaz. Superhelend noemt ze het. Ze voelde weer ‘de opwinding van het kind dat vroeger vlinders kreeg als ze langs de Bart Smit liep’.
Ze kwam weer buiten, had enerverende gesprekken met vrienden en leerde zichzelf gitaar spelen. Dat heeft ook een plekje gekregen op het album. In Bought Me a Guitar vergelijkt de getalenteerde maar ooit kansarme zangeres zich met jonge, succesvolle popsterren die een heel andere jeugd hadden dan zij.
Een Taylor Swift bijvoorbeeld die als kind een gitaar inclusief muzieklessen cadeau kreeg en het zich kon veroorloven om over frivole meisjes-jongenszaken te zingen.
‘Mij lukt dat niet. Ik voel me dan nep. Ik moet zingen over verdriet en trauma, want daar ben ik mee opgegroeid. Ik moet zingen over het gevoel misplaatst te zijn, anders zou ik liegen. Maar tegelijkertijd troost hun muziek me enorm. Het gaat over artiesten die opgroeien in privilege. Dat je voelt dat dat niet jouw realiteit is geweest en dat je daarmee op achterstand staat. Ik weet dat ik nooit als hen zal zijn, maar nu ben ik 27 en ik heb eindelijk een gitaar gekocht.’
Het heeft te maken met een gevoel van tekortschieten. Succes hebben zonder daar de geëigende tools voor te bezitten. Een impostersyndroom?
‘Ja, maar ik til daar niet te zwaar aan. Voor elke artiest die zichzelf serieus neemt is een zekere ontevredenheid over zichzelf natuurlijk. Het fungeert als motor om meer uit jezelf te halen.’ Ze had ook geen gitaar kunnen kopen. Ze had ook niet kunnen gaan zingen in een opera.
‘Omdat ik dan denk, o maar dat ben ik toch niet? Maar ik wil meer. Ik wil de wereld breder zien dan wat ik nu voor ogen heb. Ik heb het nodig om nieuwe dingen te leren om gelukkig te zijn. Het maakt me een completer mens.’
Je kon de voortekenen lezen in haar platentitels. Bits of Naaz als belofte dat er nog meer facetten van haar aan de orde zouden komen en Never Have I Ever als een zucht naar nieuwe ontdekkingen. Nu componeert ze, zingt pop en opera, heeft een (nog niet uitgegeven) boek geschreven en beklimt bergen. Letterlijk. Op de hoes van The Sky Knows I Exist is ze afgebeeld in een feldrode avondjurk geplakt tegen een asgrauwe rotswand. Niets AI. Ze heeft voor die foto daadwerkelijk een bergwand in Duitsland beklommen. Kan Naaz dan alles?
Ze moet er een beetje om lachen en zegt dan: ‘Ik heb drie maanden geleden een muziekapp gedownload, maar heb nog geen tijd gehad om me ermee bezig te houden. Maar binnenkort ga ik noten leren lezen.’
De opera Qaqnas is van 11 t/m 14/6 te zien in Theater Frascati in Amsterdam, tijdens het Holland Festival.
Naaz’ album The Sky Knows I Exist is verschenen in eigen beheer (Bits of Naaz).
Source: Volkskrant