Voor de serie over het leven van Etty Hillesum, de jonge schrijver die in Auschwitz is vermoord, zijn een aantal radicale keuzes gemaakt. En die pakken goed uit.
is kunstredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over films, series en fotografie.
De bekende Israëlische scenarist en filmmaker Hagai Levi heeft in interviews gezegd dat de eerste dramatische verfilming van het leven van Etty Hillesum, gebaseerd op haar dagboeken, geen traditionele Holocaustserie moest worden. Of, voorzichtig anders geformuleerd, ‘een nieuwe taal’ moest vinden om het verhaal te vertellen van de jonge schrijver die op 29-jarige leeftijd werd vermoord in Auschwitz.
De opvallendste, a-historische ingreep van Levi, bekend van series als In Treatment en The Affair, is dat hij deze internationale serie (Duits-Frans-Nederlands) in het hedendaagse Amsterdam heeft gesitueerd. Een radicale ingreep die goed en soms zelfs imponerend uitpakt.
De dagboeken van Etty Hillesum, die als Het verstoorde leven. Dagboek van Etty Hillesum 1941-1943 pas in 1981 werden uitgegeven, gaan meer over de innerlijke wereld van een zoekend jong mens, dan dat ze een kroniek zijn van het leven in een bezette stad. Levi brengt Etty voortdurend close in beeld terwijl we op de achtergrond sporen van de fascistische bezetting opvangen: mannen in uniform, geluiden van razzia’s en steeds meer bordjes met ‘Voor Joden verboden’.
Geen gele sterren, paraderende Duitsers, maar ook geen mobiele telefoons, nauwelijks auto’s en veel oudere Amsterdamse buurten. Maar als Etty de trein naar Westerbork neemt om namens de Joodse Raad te bemiddelen in het doorgangskamp, loopt ze bijna als een moderne backpacker het Centraal Station binnen.
We horen een oproep in de centrale vertrekhal: ‘De trein naar Westerbork vertrekt over enkele minuten.’ En dan zien we haar vertrekken in zo’n overbekende blauw-gele trein van de NS. Het is een beeld dat naar de strot grijpt, zo veel subtieler dan de leuze dat de geschiedenis zich kan herhalen. Als Levi het over een ‘nieuwe taal’ heeft, dan bedoelt hij dit soort scènes.
Ook opmerkelijk in deze internationale serie is de keuze om de uitstekende jonge Oostenrijkse actrice Julia Windischbauer de hoofdrol te geven, maar haar wel in het Nederlands te laten spreken, iets wat wonderbaarlijk goed uitpakt. Ondertussen spreekt ze ook Russisch met haar Russische moeder en Duits met haar therapeut en geliefde Julius Spier (gespeeld door Sebastian Koch).
Een aantal Nederlandse acteurs (Leopold Witte en Claire Bender) vormen de Amsterdamse kring rond Hillesum, met Gijs Naber als haar oude vriend Klaas Smelik, die na de oorlog zou strijden voor publicatie van de dagboeken. De felle debatten tussen Hillesum en Smelik over haar radicale idealisme vormen, dankzij beide acteurs, het hoogtepunt in de serie.
Hillesum maakte keuzes die met een moderne blik wellicht moeilijk te duiden zijn. En zeker als Levi met zijn ahistorische benadering een hedendaags oordeel over Hillesum en haar kring meer ruimte geeft, is het lastig om in de handlezende therapeut Spier niet een charlatan te zien die misbruik maakte van zijn jonge vrouwelijke cliënten.
Maar vóór alles wilde Levi Hillesum haar een stem geven; vandaar die Nederlandse voice-over van Windischbauer, waarin brieven en aantekeningen worden aangehaald. Zij schrijft liefdevol over Spier in die dagboekschriften die in de aftiteling van elke aflevering in beeld komen, en dat is de Spier die we hier te zien krijgen.
Haar nalatenschap is zo veel meer dan deze fragiele stapel schriftjes. Ze liet een monument in taal achter, dat Levi 45 jaar na de publicatie recht wilde doen.
★★★★☆
Drama
Zesdelige serie van Hagai Levi, gebaseerd op de dagboeken van Etty Hillesum
Met Julia Windischbauer, Sebastian Koch, Gijs Naber, Claire Bender
Te zien op NPO Start (vanaf 6 juni).
Op zoek naar meer bingemateriaal?
Op volkskrant.nl/series vind je al onze serie-recensies, handig doorzoekbaar op genre, aanbieder en aantal sterren.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant