In de ban van de ring Paus Leo XIV citeert Tolkiens tovenaar Gandalf in zijn encycliek over AI. Jurgen Masure vraagt zich af of hij daarmee de techmiljardairs plaagt die hetzelfde boek lazen, maar er het verkeerde uithaalden.
Zwitserse Garde bij het Vaticaan.
‘Het enige wat we moeten beslissen is wat we met de tijd doen die ons gegeven is.” Dit is geen tegeltjeswijsheid of citaat van een Instagram-influencer. Deze woorden komen van Gandalf de Grijze, de tovenaar uit J.R.R. Tolkiens epos In de ban van de ring. Het zijn woorden die je ook wel van een geestelijk leider zou verwachten – maar daar komen we zo op.
Jurgen Masure schreef het boek De macht achter AI: wat mannen als Musk en Bezos echt willen
Op 15 mei verscheen Magnifica Humanitas, de eerste encycliek van paus Leo XIV. Het onderwerp: hoe blijven we mens in het tijdperk van AI. Symbolisch genoeg ondertekende de paus het op de verjaardag van Rerum Novarum, de encycliek van Leo XIII waarmee de kerk 135 jaar geleden het sociale strijdperk betrad. Vandaag de dag tekent zich volgens Leo XIV een nieuwe strijd af.
In paragraaf 213 citeert de paus Gandalf: „Het is echter niet aan ons om alle stromingen van de wereld te beheersen, maar om te doen wat in ons vermogen ligt voor de redding van de jaren waarin wij leven, het kwaad in de velden uitroeiend die wij kennen, zodat zij die na ons komen een schone aarde hebben om te bewerken.”
Het is verleidelijk om dit weg te zetten als opsmuk. Kijk nou toch, de paus verpakt zijn boodschap in populaire cultuur. Hij haalt ook Picasso’s Guernica en Schindler’s List aan.
Maar zou het kunnen dat de paus wel degelijk een bedoeling had met zijn Tolkien-keuze? Want een andere Tolkien-fan verbleef kortgeleden in Rome om er te mijmeren over de antichrist en de noodzaak van techmonopolies. Peter Thiel las In de ban van de ring naar eigen zeggen twaalf keer en heeft Tolkiens oeuvre ondertussen geplunderd.
Palantir, zijn data- en surveillancebedrijf, is genoemd naar Fëanors ziensstenen die alles zien en in de toekomst kunnen kijken. Mithril Capital Management, zijn investeringsfonds, naar het lichte maar onverwoestbare metaal waarvan Bilbo’s maliënkolder was gemaakt. Valar Ventures naar de engelachtige godswezens die de wereld schiepen maar weigerden haar te beheersen. Anduril Industries, dat tech aan legers verkoopt, is vernoemd naar het zwaard dat Aragorn smeedde uit de scherven van Narsil. Erebor, de berg waar Smaug op zijn goudschat lag, is Thiels digitale AI-bank. Thiel bouwde zo een privédialect van macht, samengesteld uit het vocabulaire van een sage waarin die macht het grootste gevaar vormt.
Hoe valt dit te rijmen met Tolkien zelf, de man die tijdens de Eerste Wereldoorlog een afkeer van oorlog ontwikkelde in de loopgraven van de Somme? Zijn oeuvre wordt begrepen als een aanklacht tegen de hang naar macht, en laat via de parabel van de Ene Ring zien hoe macht mensen corrumpeert. Boze tovenaar Saruman kapt oude bossen voor zijn industriële revolutie, bouwt superieure Uruk-Hai-soldaten op slavenarbeid en noemt dat vooruitgang. Dat Tolkiens mythologie nu de naamplaatjes levert voor Silicon Valley-defensiestart-ups, lijkt zowel een strategie als ideologische toe-eigening.
Of misschien ook wel niet. Er zijn analyses die stellen dat Tolkiens epos gelezen kan worden als een verhaal over Blut und Boden, over de restauratie van rechtmatige koningen en de superioriteit van edele rassen tegenover brutale orks. Tolkien als reactionair? In dat licht is het niet vreemd dat mannen met koninklijke aspiraties zoals Thiel of zijn protegé JD Vance zich tot de serie aangetrokken voelen.
De een (Leo XIV) leest Tolkien als ethiek: ken je grenzen, beheers niet alle getijden, doe wat je kunt op de akker die je kent. De ander (Thiel) leest hem als esthetiek: macht is mooi, surveillance is legitiem en de techsector is de verdediger van de burcht.
Dit zegt iets over de tijd waarin we leven. Want delen we nog een verhaal over de toekomst, als idee over waar technologie naartoe moet, wie erover beslist en in wier belang? Of laten we alles over aan mannen die zichzelf als helden beschouwen omdat ze de juiste boeken hebben gelezen (of denken te hebben gelezen)?
Want laten we de verhalen uit Silicon Valley benoemen voor wat ze zijn: grootheidswaanzin van mannen die denken de Ring te kunnen dragen zonder erdoor verteerd te worden. Tolkien wist het. De paus weet het ook. En wij? Laat ons doen wat we kunnen, hier en nu, met de mensen om ons heen. Of zoals Gandalf het zegt: het enige wat we moeten beslissen is wat we met de tijd doen die ons gegeven is.