Wel of niet schrappen? Een topless-scène met de toen dertienjarige Nastassja Kinski is de reden dat regisseur Wim Wenders nu een hele film terugtrekt. Moeten we dat met de hele filmgeschiedenis doen? Dan is er werk aan de winkel. In de wilde jaren zeventig was seksualisering van minderjarigen een van de vele taboes die dienden te sneuvelen.
Natassja Kinski en Wim Wenders in Cannes in 1984.
De 80-jarige Duitse filmmaker Wim Wenders heeft woensdag verboden zijn film Falsche Bewegung uit 1975 nog langer te vertonen. Aanleiding is een topless-scène met de toen dertienjarige Nastassja Kinski, die als actrice haar debuut maakte. Kinski zei eerder in de Süddeutsche Zeitung dat ze indertijd besefte dat die scène niet deugde. „Het was mijn eerste film, hij was mijn eerste regisseur, en hij heeft me niet beschermd.” Daarvoor maakt Wenders nu in een verklaring zijn excuses, „zonder reserve, zonder mitsen en maren”.
Die mitsen en maren klonken wel toen Wenders vrijdag in Berlijn een oeuvreprijs in ontvangst nam bij de jaarlijkse uitreiking van de Lola’s, de hoogste Duitse filmprijzen. In zijn dankwoord verklaarde hij te worstelen met de gewraakte scène. Nastassja Kinski ligt topless op bed met alleen panty’s aan, waarna de 32-jarige hoofdrolspeler Rüdiger Vogler in onderbroek op haar gaat liggen en haar slaat en streelt.
Zoiets zou hij nu niet meer filmen. Maar kon hij de jonge Wim Wenders van toen wel iets verwijten? En mag je zo’n scène achteraf uit een film snijden of doe je met zulke retro-censuur de filmgeschiedenis geweld aan? Wenders hoopt op een breder debat; het uit roulatie halen van Falsche Bewegung is vermoedelijk niet het laatste woord. De leiding van de Deutsche Filmacademie, die over de Lola’s gaat, Vicky Krieps en Florian Gallenberger, beloven zo’n ‘intensief debat’.
Dat debat is veel vaker gevoerd, eind jaren tien vooral met racisme als focus. De BBC sneed toen een racistische tirade uit episode ‘The Germans’ van Fawlty Towers, die zelfs even helemaal uit roulatie werd genomen. De serie Little Britain verdween in de kluis. In Nederland coupeerde Will Koopman zes jaar na haar filmhit Gooische Vrouwen II scènes waarin Claire het personage Komo als seksueel souvenir meeneemt van Afrikaanse vakantie – hij blijkt een wildeman die met zijn handen eet en mensen in het gezicht spuugt. Zulke racistische karikaturen waren weer even bon ton in de golf van verzet tegen ‘politieke correctie’ in de jaren nul. Maar lagen weer gevoelig toen dat medio jaren tien een comeback maakte onder de noemer ‘woke’.
Retro-censuur bleek evenwel problematisch. Wat dan te doen met de racistische pamfletfilm The Birth of a Nation (1915) of het slavernij verheerlijkende Gone With the Wind (1939)? The Birth of a Nation inspireerde een nieuwe Ku Klux Klan, maar is tevens enorm invloedrijk als de eerste moderne speelfilm. Gone With the Wind is vermoedelijk de grootste filmhit ooit. Je kan ze niet uit de geschiedenis schrappen. Streamer HBO Max koos bij Gone With the Wind voor een disclaimer vooraf, waarschijnlijk de elegantste oplossing.
Met materiaal dat nu wordt gezien als kinderpornografie ligt het op het eerste gezicht een stuk eenvoudiger. Het zou een aderlating voor de filmgeschiedenis zijn als Falsche Bewegung in de kluis verdwijnt. Hoe matig de film ook is, hij is onderdeel van Wim Wenders’ fameuze trilogie roadmovies, met Alice in den Städten (1974) en Im Lauf der Zeit (1976). Peter Handke schreef een al te expliciet en allegorisch script als antwoord op Goethe’s Bildungsroman Wilhelm Meister. Hier is Wilhelm (Rüdiger Vogler) een mensenschuwe schrijver die door Duitsland reist om zijn horizon te verbreden en reisgezellen treft die hem bestoken met betogen over kunst, geschiedenis, politiek en vervreemding. Nastassja Kinski heeft geen tekst, zij speelt de doofstomme jongleur Mignon.
Falsche Bewegung kan best zonder die scène, knippen dus maar? Dat betekent werk aan de winkel: in de wilde jaren zeventig was seksualisering van, en seks met minderjarigen een van de vele taboes die dienden te sneuvelen, zeker ook in de film. De Italiaanse Playboy en Spaanse Penthouse zetten de elfjarige Eva Ionesco naakt op de cover, David Hamilton werd razend populair met softcore-foto’s en films vol naakte pubermeisjes, Louis Malle liet in Pretty Baby (1978) de maagdelijkheid van de 12-jarige Brooke Shields in een bordeel veilen – The Blue Lagoon maakte Shields even later tot wereldwijd minderjarig sekssymbool.
Nastassja Kinski maakte als kind deel uit van die exploitatietrend. Zij is de dochter van de in 1991 overleden getroebleerde acteur Klaus Kinski, bekend van Werner Herzog-films als Fitzcarraldo en Nosferatu. Nastassja’s oudere zus Pola schreef in 2013 veertien jaar lang door haar vader te zijn misbruikt. Nastassja hield hem naar eigen zeggen met grote moeite van het lijf.
Regisseur Roman Polanski claimt in zijn autobiografie Roman dat hij in 1976 op 42-jarige leeftijd in München een affaire kreeg met de toen 15-jarige Nastassja Kinski – ook wel ‘Nasty’- een jaar voordat hij in Los Angeles werd aangehouden wegens drogeren en verkrachten van een dertienjarige. Gevlucht naar Frankrijk, castte Polanski haar in de hoofdrol van kostuumdrama Tess (1979), die haar een Golden Globe bezorgde. Zij ontkent de seksuele relatie met Polanski, met wie ze bevriend bleef.
Dat ligt anders met Wim Wenders. Kinski’s raadsman Christian Schertz zegt dat zij al jaren een gesprek onder vier ogen wil met Wenders om de gewraakte scène uit Falsche Bewegung te knippen. Wenders zou dat hebben geweigerd, maar gaat nu overstag na dreiging met juridische stappen en publieke pressie, aldus Schertz. En zo zet Wenders’ annus horribilis zich voort. In februari veroorzaakte hij een slepende controverse toen hij als juryvoorzitter van het Berlinale-filmfestival stelde dat film en politiek gescheiden dienen te blijven.