Ik heb het moeten leren. Dat je als docent geen antwoord hoeft te hebben op alle vragen. Dat het prima is – te prijzen zelfs – wanneer je zegt: sorry, zover reikt mijn kennis niet.
De term die daar sinds enkele jaren voor wordt gebruikt is intellectual humility; intellectuele bescheidenheid. Volgens onderzoekers is het een eigenschap die grote voordelen biedt, binnen en buiten je werk. Bovendien blijk je het relatief eenvoudig te kunnen trainen.
Intellectuele bescheidenheid is erkennen dat je eigen kennis en overtuigingen beperkt zijn. Of, zoals de bekende onderzoeker Mark Leary schreef in een klassiek artikel: „De mate waarin mensen beseffen dat ze ernaast kunnen zitten.” Iemand die intellectueel bescheiden is, weet dat hij niet over alle informatie beschikt en bovendien fouten maakt bij de interpretatie ervan.
Leary en zijn collega’s verwonderden zich erover dat veel van wat wij geloven onvolledig, gekleurd en onjuist is, maar dat we toch vaak behoorlijk zeker lijken. Ze constateerden ook dat sommige mensen goed kunnen accepteren dat ze fout kunnen zitten en dat anderen daar meer moeite mee hebben.
Intellectuele bescheidenheid kan betrekking hebben op feiten. Je geeft toe dat je iets niet weet of je niet goed kunt herinneren. Maar het kan ook gaan over meningen. Je onderkent dat je politieke, religieuze of morele standpunten niet honderd procent waterdicht zijn.
Intellectuele bescheidenheid is iets anders dan gebrek aan zelfvertrouwen. Wie weinig zelfvertrouwen heeft, is onzeker over zijn eigen capaciteiten. Intellectueel bescheiden mensen nemen zichzelf serieus, maar realiseren zich dat ze feilbaar zijn. Je zou kunnen zeggen dat intellectuele bescheidenheid het juiste midden is tussen arrogantie en zelftwijfel.
Intellectuele bescheidenheid is waardevol in het maatschappelijke en sociale verkeer. Volgens een overzichtsartikel van Tenelle Porter en collega’s tonen intellectueel bescheiden mensen waardering voor de ideeën van anderen; geven ze fouten toe; zijn ze nieuwsgierig naar hoe iets echt zit; en reageren ze respectvol in discussies.
Het is echter niet makkelijk om intellectueel bescheiden te worden. Allerlei aangeboren minpuntjes zitten ons in de weg. Zo richten wij mensen ons liever op feiten waarmee we onze standpunten kunnen verdedigen, dan op informatie die onze ideeën ontkracht.
Ook overschatten we hoeveel we begrijpen. Porter en haar collega’s halen een paar leuke voorbeelden aan. Veel mensen denken dat ze weten hoe een ritssluiting werkt, hoe sneeuw ontstaat of hoe een helikopter kan vliegen. Maar vraag je ze om de precieze werking uit te leggen, dan lopen ze vast.
Intellectuele bescheidenheid vereist dat je onzekerheid verdraagt. En dat is moeilijk. Vooral wanneer een gespreksonderwerp bedreigend is. Dan vallen we graag terug op zwart-witdenken, op duidelijke, geruststellende overtuigingen. En wanneer andere mensen in een groep waartoe we behoren dat ook doen, dan is er vaak geen redden meer aan.
Wat helemaal teleurstellend is: er is geen bewijs dat ouder worden je wijzer maakt op dit gebied.
Intellectueel bescheiden gedrag is welkom op veel werkvloeren. De aangehaalde onderzoeken noemen kenmerken als tolerantie tegenover andersdenkenden, openstaan voor informatie die schuurt met de eigen mening, vergevingsgezindheid en bereidheid tot overleg en samenwerking.
Ook sterke en zwakke argumenten kunnen onderscheiden in een discussie hoort erbij. Je zou willen dat al je collega’s intellectueel bescheiden zijn.
Porter en collega’s hebben wat dat betreft goed nieuws. Intellectuele bescheidenheid kun je met eenvoudige oefeningen stimuleren. Drie eenvoudige adviezen.
1. Neem afstand van jezelf en reflecteer. Vraag je af: hoe zou een verstandige buitenstaander naar deze situatie en mijn optreden daarin kijken? Het helpt als je dit vlak voor een gesprek doet, maar het werkt nog sterker als je een maand of langer elke dag schrijft over belangrijke onderwerpen.
2. Vraag om gedetailleerde uitleg. Daag jezelf of anderen uit om te beschrijven hoe iets in detail werkt, bijvoorbeeld een maatregel van de overheid. Daarmee prik je meestal snel de ‘illusie van begrip’ door.
3. Breng de gaten in je kennis in kaart. Voorafgaand aan een gesprek of een vergadering schrijf je enkele dingen op die je niet weet over het onderwerp dat aan de orde komt.
De onderzoekers wijzen daarnaast op experimenten die laten zien dat simpelweg lezen over intellectuele bescheidenheid een positief effect heeft. Hou dus nog even vol tot het eind.
Kleven er ook nadelen aan intellectuele bescheidenheid? Ja, zeggen Porter en collega’s. Soms vragen situaties om snel en beslist handelen. Denk aan crisissituaties.
Ik kan me daarnaast voorstellen dat intellectueel bescheiden mensen zich minder snel uitspreken over maatschappelijke en andere belangrijke kwesties. Daarmee laten ze wel een gat vallen dat graag wordt gevuld door wat minder terughoudende mensen.
Je kunt leren om meer intellectueel bescheiden te worden. Door geconfronteerd te worden met de beperktheid van je kennis en daarover na te denken.
Herkenbaar. In mijn eerste jaren in de volwasseneneducatie maskeerde ik mijn onwetendheid regelmatig met verbaal kunst- en vliegwerk. Maar dat leidde soms tot tenenkrommende situaties. Door af te kijken van meer ervaren docenten leerde ik een betere aanpak. Bij vragen buiten de eigen expertise, zeiden ze dingen als: „Daar weet ik niet veel van, maar er zijn in deze groep vast mensen die er ervaring mee hebben. Wie kan er iets over vertellen?”
Dat bracht de interactie op gang en activeerde een grappig neveneffect van intellectuele bescheidenheid: je oogt meteen razend slim.