Over geeuwen bestaan veel misvattingen. Waarom is het aanstekelijk?
Het is avond en een vriend vertelt je een ontzettend saai verhaal. Wanneer je gaapt, vraagt hij of je het niet interessant vindt. „Jawel hoor”, hoor je jezelf zeggen. „Ik ben gewoon moe.” Ondertussen valt je op dat je makker zelfs na je twee keer te hebben zien geeuwen zelf niet ook in gapen uitbarst. Betekent dat niet dat hij niet zo empathisch is?
Zo, de drie grootste misvattingen over gapen zijn eruit. Vermoedelijk heeft deze onvrijwillige handeling niets tot weinig te maken met verveling, moeheid en empathie. Om vast te stellen waar het dan wél over gaat, moeten we eerst onderscheid maken tussen de spontane geeuw, die uit onszelf komt, en de aanstekelijke variant, die optreedt als reactie op de gaap van een ander.
Er is nog veel onbekend over waarom we gapen, benadrukt Jorg Massen, universitair hoofddocent gedragsbiologie aan de Universiteit Utrecht. „De hypothese met het meeste bewijs stelt dat we gapen om onze hersenen te laten afkoelen”, zegt hij telefonisch op een bloedhete dag. „Bij gapen komt koudere lucht binnen dan bij gewoon ademhalen en ventileren de mond- en neusholtes, waarlangs aderen lopen die naar de hersenen gaan. Hierdoor koelt het bloed wat af en komt dit kouder aan in de hersenen.”
Gapen is dus vooral een reactie op hersenen die te warm zijn geworden en door deze ‘radiatorfunctie’ wat kunnen afkoelen. Ook wordt de bloedcirculatie door gapen opgevoerd. „Doordat je best een rare beweging maakt, span je veel spieren aan in de regio rond je brein”, aldus Massen. „Dit knijpt de bloedvaten af, waardoor bloed sneller stroomt.” Hiervoor moet de lucht die bij een gaap ingeademd wordt niet extreem koud zijn, omdat dan onderkoeling kan optreden, maar ook niet extreem heet, omdat het brein dan helemaal niet gekoeld wordt. „We zien dan ook dat in hele warme of hele koude temperaturen niet gegaapt wordt.”
Spontaan gapen komt bij alle gewervelden voor en is via een echo zelfs in de baarmoeder waargenomen. Maar hoe komt het dan dat mensen zien gapen ook gaapverwekkend werkt? „Daar zijn we nog niet helemaal uit maar de meest gangbare hypothese gaat over het op elkaar afstellen van gedrag en over oplettendheid, in de context van een dreiging”, zegt Massen. Bij dat laatste moet je niet denken aan een brullende leeuw die voor je staat: dan ga niet even rustig gapen voordat je wegrent. Maar bij ander gevaar loont het om de hersenen koel te maken om optimaal op de dreiging te kunnen reageren.
Zo werkt het ook als we anderen zien gapen: mogelijk ziet die persoon een dreiging, die ik nog niet heb gespot, maar waarvoor ik wel mijn hersenen vast op de goede temperatuur breng. Doordat dit de overlevingskansen vergroot, is aanstekelijk gapen mogelijk evolutionair geselecteerd. Bij tests die onderzoekers Andrew Gallup en Kaitlyn Meyers afnamen waarbij mensen afbeeldingen van een slang tussen andere beelden te zien kregen, bleek dat zij de slang sneller opmerkten wanneer ze net daarvoor iemand hadden zien gapen. Dat laatste lijkt dus te helpen met het je alert maken op mogelijk gevaar. Er is hierbij geen verschil tussen mannen en vrouwen.
En mensen die niet reageren op andermans gaap? „Er is veel geroepen over dat gapen en empathie met elkaar te maken hebben”, aldus Massen. „Ik wil het niet uitsluiten, maar er is geen direct bewijs voor. Het is ook moeilijk te bewijzen: er zijn meer dan veertig definities van empathie, leg maar eens uit hoe dat in onze hersenen zou werken.”
Dat gapen in het openbaar als onbeleefd wordt ervaren, komt dan ook vooral in westerse culturen voor. Eigenlijk zou je het als compliment moeten zien, omdat een geeuw er juist voor zorgt dat je ergens je aandacht bij kan houden, zo vindt ook Massen: „Ik zeg dan ook altijd tegen mijn studenten dat ze tijdens mijn colleges zo veel mogen gapen als ze willen, haha.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin