Vrijstelling leerplicht
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Kinderen hebben recht op onderwijs. In Nederland zijn ouders daarom verplicht hun kind in te schrijven op een school en ervoor te zorgen dat het die bezoekt. De Hoge Raad stelde onlangs paal en perk aan de mogelijkheid om via een vrijstelling aan die verplichting te ontkomen. Terecht, want het aantal kinderen dat niet naar school gaat omdat hun ouders zich beroepen op religieuze of levensbeschouwelijke bezwaren is de afgelopen jaren snel toegenomen. Inmiddels gaat het om bijna drieduizend kinderen die om deze reden zijn vrijgesteld van de leerplicht.
Wat bedoeld was als uitzondering, dreigt een structurele ontsnappingsroute uit het schoolsysteem te worden. Influencers spelen hierbij ook een rol. Zij leggen op sociale media uit hoe je relatief eenvoudig aan een vrijstelling voor je kind kunt komen en daarna geen rekening meer hoeft te houden met schoolvakanties en schooltijden. Dat opportunisme geldt niet voor de hele groep. Er zijn ook ouders die echt bang zijn dat hun kind, als het naar school zou gaan, dingen leert die indruisen tegen hun religie of levensbeschouwing.
Voor leerplichtambtenaren is het lastig om te toetsen of ouders bezwaren hebben die zwaarwegend genoeg zijn voor een vrijstelling. Ook het Openbaar Ministerie liet vorig jaar weten dat het te weinig juridische houvast had in dit soort zaken, en dat het daarom stopte met het vervolgen van deze ouders.
Problematisch is ook dat de overheid niet kan controleren of kinderen die een vrijstelling hebben, thuis onderwezen worden. Thuisonderwijs wordt in het Nederlandse onderwijsstelsel niet erkend en daarom wordt er geen toezicht op gehouden door de Inspectie van het Onderwijs.
Dat alles wetende, is het begrijpelijk dat de Hoge Raad de ruimte voor vrijstelling heeft ingeperkt. Ouders die zich beroepen op religieuze of levensbeschouwelijke bezwaren kunnen alleen nog vrijstelling krijgen als zij aantonen dat het onderwijs op alle scholen in hun omgeving, ook openbare, niet op een objectieve, kritische en pluriforme manier wordt gegeven. Dit zal in de praktijk betekenen dat vrijstelling alleen nog onder uitzonderlijke omstandigheden kan worden verstrekt. Openbare scholen staan immers open voor alle religies en levensovertuigingen.
Het aangescherpte toetsingskader brengt ook duidelijkheid voor de handhaving. Diverse gemeenten hebben al aangekondigd dat zij stoppen met het afgeven van vrijstellingen vanwege religie of levensovertuiging. Het OM zal ouders die hun kind niet willen inschrijven op een school voortaan weer strafrechtelijk vervolgen. Ook politiek staat het onderwerp op de agenda. De staatssecretaris van Onderwijs onderzoekt of zij de vrijstelling vanwege religie of levensbeschouwing kan afschaffen. Een alternatief dat zij bekijkt is of thuisonderwijs wettelijk kan worden erkend, zodat toezicht mogelijk is.
Het is goed dat rechter en wetgever het recht van kinderen op onderwijs beschermen. Toch ligt de uitdaging niet alleen in het trekken van grenzen. De overheid moet ook zorgen voor goed onderwijs, waar ouders vertrouwen in hebben. Slecht presterende scholen, dalende taal- en rekenvaardigheid bij leerlingen en het tekort aan leraren kunnen door ouders worden aangegrepen als rechtvaardiging om hun kind thuis te houden. Als die problemen beter worden aangepakt, zal de behoefte om aan het onderwijssysteem te ontsnappen mogelijk al minder worden.