Drama ‘Etty’ is een grote nieuwe fictieserie over het korte leven van de Joodse schrijver Etty Hillesum, die in 1943 vermoord werd in Auschwitz. Opmerkelijk genoeg speelt de serie zich af in hedendaags Amsterdam, een keuze die verrassend goed uitpakt.
Julia Windischbauer als Etty Hillesum in ‘Etty’.
Etty. Van: Hagai Levi. Met: Julia Windischbauer, Sebastian Koch, Gijs Naber. 6 afl. van circa 53 min.
Te zien vanaf zaterdag op NPO 2 en NPO Start.
Het grote dilemma in het korte leven van Etty Hillesum – de Joodse schrijver bereikte in de Tweede Wereldoorlog een staat van verlichting die haar vrijwillig naar het kamp deed vertrekken – wordt in de tv-serie Etty wel erg dramatisch verbeeld. Twee van haar mannen proberen haar fysiek te dwingen om onder te duiken, ze dragen haar wild spartelend van de trap af richting het Hilversumse onderduikadres. Ze kunnen het niet verdragen dat deze bijzondere vrouw op 29-jarige leeftijd uit vrije wil de dood tegemoet gaat. Tegen de agressief bulderende mannen verweert Etty zich met zachte stem – rustig, vastberaden.
De tv-serie Etty, vanaf zaterdag te zien op NPO 2, is een grote internationale coproductie van Arte France met Frans, Duits, Nederlands en Israëlisch geld. Regisseur Hagai Levi is bekend van de series BeTipul (In therapie), The Affair en Scenes from a Marriage. In Israël wekte hij controverse omdat hij in de HBO-serie Our Boys het perspectief van de onderdrukte Palestijnen liet zien. In Etty is zijn meest opmerkelijke ingreep dat de serie in hedendaags Amsterdam speelt.
De dagboeken en brieven van Etty Hillesum (1914-1943) hebben een bijzondere plaats in de Shoah-literatuur. Na de uitgave in 1981 bereikte ze een internationaal publiek van devote fans. Over haar leven en gedachtegoed zijn daarna diverse boeken verschenen. Zelfs haar pianospelende broertje kreeg een eigen biografie.
De eeuwige studente – veelbelovend maar tot niets komend door allerlei remmingen, angsten en emotionele turbulentie – raakte begin 1941 in de ban van de charismatische handlezer Julius Spier (1887-1942) die haar goeroe en grote liefde werd. Spier stimuleerde Hillesum om dagboeken bij te houden, waarin ze haar geestelijk ontwaken vastlegde. Zeker in het begin lijken de nazi’s ver weg, en legt ze de nadruk op haar innerlijke leven, de spirituele en filosofische zoektocht naar een onthechte en autonome staat van zijn. Dit alles diende ze op met welbespraakte, droge humor en lardeerde ze met seksuele verwikkelingen.
Tragisch neveneffect was dat Hillesum meende dat ze haar innerlijke rust niet moest laten aantasten door ellende uit de buitenwereld – de nazi’s die de Joodse gemeenschap in Amsterdam isoleerden en uiteindelijk wegvoerden naar vernietigingskampen. Goede of slechte omstandigheden, je moest ze aanvaarden. Verder vond ze dat ze zich niet mocht onttrekken aan het Massenschicksal, het vermeende noodlot van de Joden.
Hoewel ze hiertoe ruimschoots de gelegenheid had, was ze tegen onderduiken, want dan zou er een andere Jood in haar plaats moeten gaan. Ze meldde zich als vrijwilliger in doorgangskamp Westerbork om als vertegenwoordiger van de Joodse Raad de kampbewoners te helpen. In september 1943 werd ze naar Auschwitz gedeporteerd, waar ze met haar ouders en broertje werd vermoord.
Genoeg tragedie voor een dramaserie. Hagai Levi houdt het echter sober – hij richt zich op lange dialogen. Ondanks het hoge budget is Etty vooral een ernstig kamerspel. De serie spitst zich toe op de relatie van Hillesum met drie mannen in haar leven. De schrijver was seksueel vrijgevochten en had relaties met meerdere oudere mannen tegelijk.
In het begin van de serie staat Julius Spier centraal, met wie ze indringende gesprekken voert. Mooi is het beeld van de avondjes bij de genezer thuis, met Spier orerend voor zijn entourage van vrouwelijke aanbidders, met achter hem projecties van handpalmen. Spier wordt gespeeld door Sebastian Koch, een soort Duitse Jeroen Krabbé, hier vooral bekend van de oorlogsfilm Zwartboek. Hij straalt precies de juiste wijsheid en knuffelbaarheid uit waardoor je de aantrekkingskracht van Spier begrijpt.
Later in de serie treedt ex-minnaar en radiomaker Klaas Smelik (Gijs Naber) meer op de voorgrond. In zijn privéstudio leest Hillesum voor uit haar werk, probeert ze hem uit te leggen wat ze gelooft, en probeert hij haar te overreden bij hem onder te duiken. Waar Spier en Hillesum elkaar steeds meer vinden, dient Klaas als antagonist, die fel tegen haar ingaat. In alles is hij de tegenpool van Spier: een grofbesnaarde socialist en realist die weinig begrijpt van Etty’s nieuwe spiritualiteit.
Op het derde plan staat haar andere minnaar, huisbaas Han Wegerif (Leopold Witte). Ook hij kan moeilijk aanzien hoe Hillesum in de ban raakt van Spier en met open ogen haar ondergang tegemoet loopt. De vele vriendinnen in Hillesums leven zijn in de serie samengebald tot één verzonnen personage, Lizzie Blom. Zij kiest een ander pad en vlucht met haar gezin.
De serie wordt gedragen door Julia Windischbauer als Etty Hillesum. De actrice lijkt in weinig op de echte Hillesum, ze is bijvoorbeeld niet sprankelend en verleidelijk, maar dat hoeft ook niet. Om onduidelijke redenen schrijft Hillesum in haar bh – misschien om haar innerlijke bevrijding te verbeelden – maar verder is de seks, die zo’n belangrijke plaats innam in haar leven, in de serie afwezig.
Windischbauer heeft een indringende blik, grote ogen en je begrijpt meteen waarom Hillesum zich naast Spier ontwikkelt tot een soort sub-goeroe. De Duitse actrice spreekt vrijwel accentloos, ouderwets Nederlands, zoals Nederlandse acteurs vroeger klonken, maar dan met zachtere medeklinkers. Hillesum doet steeds vergeefse pogingen om te knielen in gebedshouding, zoals Spier haar heeft opgedragen, om zichzelf te trainen in overgave. Ook de beruchte worstelpartijen die onderdeel waren van Spiers therapie, leveren twee sterke scènes op.
Scène uit de serie ‘Etty’.
De keuze om de serie in hedendaags Amsterdam te laten spelen, voelt eerst wat onwennig, maar werkt toch sterk. Het plaatst de nazi’s en de bezetting op afstand, zoals dat ook in de zweverige wereld van Hillesum gebeurt. Daarnaast haalt het de handeling uit het vastomlijnde tijdvak van de oorlog – ook nu heeft Nederland weer te maken met oprukkend fascisme. De enscenering is weliswaar hedendaags maar vooral onnadrukkelijk en tijdloos. Geen mobieltjes of moderne kleding. In het straatbeeld zie je wat ME-busjes staan, en wat mannen in onbepaalde ouderwetse politie-uniformen. In de soundtrack hoor je steeds hetzelfde fragment van een walkietalkie, aangevuld met zo nu en dan onduidelijk megafoongeraas.
Zo leidt Hagai Levi je met zijn scherpe keuzes de wereld van Etty Hillesum binnen, de vrouw die tijdens de bezetting haar schrijverschap en innerlijke vrijheid ontdekte. Misschien zijn de meest pregnante scènes wel die waarin ze zich door de wanhopige, chaotische wachtrijen in de gang van de Joodse Raad heen worstelt – geërgerd door de mensen die ongegeneerd voor hun leven vechten, gegeneerd over haar eigen privileges, maar er zich ook weer niet werkelijk tegen verzettend.
In de laatste scène stapt ze in haar eentje op de trein naar Westerbork, als alledaagse passagier in een moderne, geel-blauwe intercity. „De stoptrein naar Westerbork vertrekt over enkele minuten vanaf spoor 11B”, klinkt uit de stationsspeakers. De keuze voor het martelaarschap blijft, ondanks haar uitgebreide verantwoording, onbegrijpelijk en daarom zo aangrijpend.