Een collega die promotie maakt. Vrienden die moeiteloos een huis kopen. Je partner die iets te gezellig met de buurvrouw of -man praat. Het zijn momenten waarop jaloezie of afgunst de kop op kan steken. Hoe erg is dat? En wat doe je eraan?
schrijft voor de Volkskrant over grote en kleine levensvragen.
In de film Amadeus (1984) worstelt de ambitieuze componist Antonio Salieri met zijn jongere concurrent Wolfgang Amadeus Mozart. Niet alleen componeerde Mozart schijnbaar moeiteloos geniale muziek, ook lag hij beter bij de vrouwen, zo beschrijft universitair docent filosofie Rob Compaijen (Protestantse Theologische Universiteit) in zijn boek Afgunst. Een filosofie van een pijnlijke emotie.
Tegenwoordig wordt dit ook wel het ‘Salieri-syndroom’ genoemd: de frustratie die ontstaat wanneer iemand anders uitblinkt in datgene waar jij hard voor werkt.
Over jaloezie en afgunst wordt niet graag gepraat. ‘Mensen schamen zich ervoor’, zegt sociaal psycholoog Karlijn Massar (Universiteit Maastricht). ‘Ze denken dat het betekent dat ze een ander niets gunnen of onzeker zijn over zichzelf.’
Hoewel de begrippen in de volksmond vaak door elkaar worden gebruikt, bestaat er een verschil tussen jaloezie en afgunst. Jaloezie ontstaat vooral binnen relaties: je bent bang iemand kwijt te raken aan een mogelijke rivaal. Afgunst draait juist om iets wat een ander heeft en jij ook wilt, zoals status, succes, uiterlijk of bezit.
Wetenschappers maken onderscheid tussen goedaardige en kwaadaardige afgunst. Bij goedaardige afgunst (‘benign envy’) gebruikt iemand het succes van een ander als motivatie om zichzelf te verbeteren. ‘Je trekt je aan iemand anders op’, zegt psycholoog Pieternel Dijkstra, auteur van het boek Jaloezie. Omgaan met jaloerse gevoelens. In het geval van de vriendin met het fitte lichaam: het inspireert je om vaker te gaan sporten.
Kwaadaardige afgunst (‘malicious envy’) gaat een stap verder: dan gun je de ander zijn succes niet. ‘Bij die variant lijkt het gat onoverbrugbaar’, aldus Dijkstra. ‘Een vriendin heeft bijvoorbeeld een beter figuur en jij ervaart dat het niet binnen jouw mogelijkheden ligt om dat ook te bereiken.’ Er ontstaat dan de neiging om die persoon naar beneden te halen, bijvoorbeeld door te roddelen of het succes te bagatelliseren.
Is een vriend goed in tennis terwijl jij weinig met die sport hebt, dan roept dat meestal geen afgunst op. ‘Dan bedreigt dat talent niet jouw zelfbeeld.’
Bij jaloezie denken we al snel aan controlerend gedrag of ruzies op feestjes. Maar dat is niet het hele verhaal. Het werkt ook als een nuttig alarmsignaal. ‘Evolutionair gezien heeft jaloezie een belangrijke functie’, zegt Massar. ‘Namelijk het beschermen van een relatie. Het zet aan tot actie als iemand een bedreiging van buitenaf ervaart.’
Mensen maken onbewust en automatisch een inschatting van mogelijke romantische rivalen, concludeerde Massar in haar promotieonderzoek. En de trigger voor jaloezie blijkt anders voor mannen dan voor vrouwen. Tijdens een experiment kregen vrouwelijke deelnemers een fractie van een seconde een foto van een vrouwengezicht te zien. Vervolgens lazen ze een scenario over een flirterige situatie op een feestje.
De vrouwen die onbewust het gezicht van een aantrekkelijke vrouw hadden gezien, rapporteerden meer jaloezie dan de vrouwen die een minder aantrekkelijke vrouw zagen. Bij mannen wekte een knap mannelijk gezicht geen jaloezie op. Maar een gespierd silhouet wél.
Een milde vorm van jaloezie kan ook positief uitpakken. ‘Het is een teken dat je die relatie belangrijk vindt’, zegt Massar. Mensen zijn vaak bang dat hun partner hen zwak vindt als ze het toegeven. ‘Maar het bespreekbaar maken kan juist helpen.’
‘We onderdrukken of vermommen die afgunstige gevoelens omdat we ze in onszelf sterk veroordelen’, zegt Dijkstra. Maar daardoor blijven we er juist in vastzitten. En onbewust neem je misschien een negatieve houding aan ten opzichte van die succesvolle collega of fitte vriendin. ‘Stap één is erkenning’, aldus de psycholoog. ‘Doordat je ruimte creëert voor die emoties kun je strategischer reageren.’
Mensen hebben van nature de neiging zichzelf met anderen te vergelijken. Enige relativering is op zijn plaats. Want bij anderen zien we vooral het succesverhaal. ‘Vraag jezelf af: wat heeft die persoon moeten doen om op die gedroomde positie te komen?’ zegt Dijkstra. ‘Misschien heeft je collega promotie gekregen door weekenden door te werken en is haar huwelijk op de klippen gelopen.’ Als je je bewust bent van de keerzijde van de medaille, wil je het nog steeds zo graag?
Wie enkel kijkt naar wat anderen bereiken, raakt mogelijk verwijderd van de eigen wensen en doelen, waardoor de sportwagen van de buurman of een wereldreis ineens op het verlanglijstje komt. ‘Richt je in plaats daarvan op je eigen ontwikkeling’, zegt Dijkstra. In de psychologie heet dat een temporele vergelijking: je vergelijkt jezelf niet met anderen, maar met een eerdere versie van jezelf. ‘Waar stond ik een jaar geleden? Welke stappen heb ik sindsdien gezet? En waar wil ik naartoe?’ Zo verschuift de aandacht van competitie naar persoonlijke groei.’
Afgunst hoeft niet slecht te zijn als het tot introspectie leidt. ‘Het kan mensen juist motiveren om doelen te stellen en zich te ontwikkelen’, zegt Massar. ‘Vraag je bij afgunstige gevoelens af: waarom raakt dit mij zo?’ Wie jaloers is op een collega, verlangt misschien naar meer erkenning. ‘Afgunst legt vaak een onvervulde behoefte bloot en zegt uiteindelijk vooral iets over jezelf.’
Beter Leven In de rubriek Beter Leven beantwoordt de Volkskrant, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant