Fender ‘Strat’ Stratocaster Fender wil kleinere gitaarbouwers verbieden zogenaamde ‘s-type’ gitaren te maken. Waarom wekt dat zoveel woede op? Wat maakt het deze gitaar bijzonder? En: hoe klinkt-ie eigenlijk?
Denk aan een elektrische gitaar. Grote kans dat je – bewust of onbewust – denkt aan een Fender Stratocaster. Een getailleerde ‘body’ met die twee typische asymmetrische hoorntjes. Drie draaiknoppen, een schakelaar en drie elementen – de magnetische spoeltjes waarmee de trilling van de snaren wordt omgezet in een elektrisch signaal. De aangeschroefde hals met f-vormige kop en alle stemmechanieken aan dezelfde kant.
Het is niet gek dat je juist deze gitaar voor je ziet. Bijna iedere gitarist heeft er wel eens een in zijn handen gehad. Typ de woorden ‘elektrische gitaar’ in op Google Afbeeldingen en twee van de drie gitaren die je te zien krijgt zijn Stratocasters. De emoji voor een elektrische gitaar? Je snapt het punt.
Het model, door gitaristen vaak liefkozend de ‘strat’ genoemd, is het meest gebruikte en meest gekopieerde gitaarmodel ter wereld. Maar voor hoe lang nog?
Dit voorjaar daagde bouwer Fender de relatief onbekende Chinese producent Yiwu Philharmonic voor de rechter in Düsseldorf. Dat bedrijf exporteerde via AliExpress ‘S-Type’ gitaren (‘S’ voor Stratocaster), onder meer naar Duitsland. De vorm van de gitaar zou volgens Fender binnen het Europese auteursrecht gelden als toegepaste kunst, en dus beschermd zijn tegen intellectuele diefstal. De rechter stelde Fender bij verstek in het gelijk: Yiwu Philharmonic mag geen Stratocasters meer maken, aanbieden of distribueren in de Europese Unie. Doet het Chinese bedrijf dat toch, dan riskeert het 250.000 euro boete per exemplaar.
Voor Fender genoeg aanleiding om nog eens te proberen wat de gitaarfabrikant in 2009 al zonder succes probeerde in de Amerikaanse rechtbank: een monopolie op het gitaarmodel afdwingen. Toen oordeelde de rechter dat de gitaarvorm zulk gemeengoed was geworden in de gitaarwereld dat het intellectuele eigendom niet enkel aan Fender was voorbehouden.
Toch ontvingen verschillende Amerikaanse en Europese gitaarbouwers de afgelopen weken sommatiebrieven om de productie van s-type gitaren te staken, exemplaren die op de Europese markt verkocht werden terug te roepen en voorraden te vernietigen.
En nu zijn gitaristen boos. Verschillende gitaarinfluencers op YouTube verbraken hun banden met Fender. Gitaarproducent LSL Instruments zamelde via GoFundMe bijna 50.000 pond in om de sommatie van Fender aan te vechten in de rechtbank.
Waarom wekt de actie van Fender zoveel woede op? Wat maakt het deze gitaar zo bijzonder? En: hoe klinkt-ie eigenlijk?
Wie aan de geliefde Stratocaster komt, komt aan de geschiedenis van de popmuziek. Een aantal van de grootste gitaarvernieuwers – Hendrix, Clapton, Van Halen – zwoeren erbij. Opvallend in die geschiedenis is de veelzijdigheid van muziekstijlen waarvoor het gitaarmodel geschikt is: pop, blues, funk, metal. Welk genre eigenlijk niet?
Jeff Beck op een Stratocaster.
Een van de redenen daarvoor is de configuratie van de elementen, of ‘pick-ups’. In tegenstelling tot de meeste andere elektrische gitaren heeft een stratocaster er maar liefst drie, die je met een schakelaar op vijf verschillende manieren aan en uit kunt zetten. Het warme, bijna ronkende geluid van het hals-element, de rinkelende belletjes van de combinatie tussen de hals- en de middelste pick-up, het bijtende brug-element: het zit er allemaal in.
Extra pijnlijk in het licht van de huidige ophef is dat de Stratocaster aanvankelijk juist een gitaar voor iedereen was, een democratisch instrument bij uitstek. Gitaarbouwer Leo Fender bracht het model in 1954 op de markt als vervolg op de succesvolle Telecaster, met een paar aanpassingen die het speelgemak moesten vergroten. De achterkant van de body van een strat is zo uitgesneden dat-ie beter op het menselijk lichaam aansluit. De zogenaamde dubbele ‘cut-away’, de ruimte die bij een strat aan beide zijden van de hals is uitgesneden, maakt de hoge registers beter bespeelbaar. Stratocasters bestaan bovendien uit veel losse, in elkaar geschroefde onderdelen, wat ze makkelijk te personaliseren en repareren maakt.
Geen toeval dus dat je een rockgitarist zelden een Gibsongitaar ziet molesteren. Als je zo’n gitaar, met vastgelijmde hals en vaak kwetsbare klankkast, kapot slaat, kan-ie daarna bij het grofvuil. De geweldsuitbarstingen van Kurt Cobain of Pete Townshend: allemaal op Fenders gericht. Zelfs als je daar echt goed mee tekeer gaat, breek je in het allerergste geval de hals. Daarvan kun je er gewoon een nieuwe op schroeven en je bent klaar voor een volgende ronde. (Vooruit; de strat die Jimi Hendrix in 1967 op het podium in brand stak zal niet meer bespeelbaar zijn geweest.)
Voor de goede orde: de meeste gitaristen houden hun instrument het liefst heel. Misschien dat daarom de oproep van Fender om bestaande voorraden van ‘illegale’ stratocasters te vernietigen zo in het verkeerde keelgat schiet. Bovendien is het David tegen Goliath: LSL (van de fundraiser) maakt minder dan 500 gitaren per jaar, Fender zo’n 500.000. „Ons kleine bedrijf vormt op geen enkele manier een bedreiging voor hen”, schreef het bedrijf op gitaarblog Unleavened Shreds.
Fender reageerde vorige week op de ophef en stelt dat de juridische maatregelen enkel „gericht zijn op producten die het exacte ontwerp van de body van de Stratocaster nagenoeg of volledig repliceren”.
David Gilmour, ook al op een Stratocaster.
Dan maak je die gitaar toch nét iets anders, kun je denken. Maar ook dan weet Fender je te vinden. PRS, vooralsnog de bekendste bouwer die een brief kreeg van Fender, werd opgeroepen de productie van hun Silver Sky-lijn te staken: een gitaar die overduidelijk is gebaseerd op een Stratocaster, maar voor het geoefende oog toch echt anders is dan een strat van Fender.
Of zo’n cease and desist overeind blijft in de rechtszaal moet nog maar blijken. Vooralsnog zijn bij alle Europese gitaargrootgrutters in ieder geval ook de ‘namaakstrats’ nog gewoon verkrijgbaar.
Dat Fender uitgerekend nu, 72 jaar nadat de eerste stratocaster het licht zag, de juridische aanval kiest, is ook geen toeval. Na een oplaaiing van de vraag naar gitaren in de coronapandemie zakt de markt langzaam weer in. Bovendien heeft het bedrijf te maken met fikse heffingen onder Trump en steeds betere, meer betaalbare concurrentie.
Onder gitaristen heerst langer het idee dat je voor de Stratocaster met de beste prijs-kwaliteitverhouding niet meer bij Fender moet zijn. Als bedrijf dat een half miljoen gitaren per jaar maakt, kan het simpelweg niet dezelfde tijd en aandacht in een gitaar stoppen als een kleinere gitaarbouwer.
Waar je als liefhebber voor betaalt is de geschiedenis. Het feit dat je favoriete gitarist ook een Fender bespeelt. Dat iconische logo’tje op de kop. Maar niet per se voor de beste gitaar. YouTube-gitarist Rhett Shull vatte de frustratie in de gitaristengemeenschap treffend samen: „Wil je meer Stratocasters verkopen? Maak dan betere Stratocasters.”
Ieder instrument is een slaginstrument, zou James Brown ooit gezegd hebben. Weinig gitaristen die dat zo nauw ter harte hebben genomen als Nile Rogers, die bekend staat om zijn stuwende slagtechniek en muziek schreef en opnam voor onder meer Sister Sledge. Op andere gitaarmodellen zou zo’n percussieve stijl snel te zwaar en te log worden, maar op een Stratocaster blijft het licht verteerbaar.
In tegenstelling tot een gemiddelde Gibson-gitaar heeft een strat enkelspoelse elementen, die relatief veel restgeluid (een zogenaamde ‘hum’ produceren). Sommige gitaristen zien dat als een nadeel. Voor een rockgitarist als John Frusciante juist een mogelijkheid om zijn gitaar flink op de staart te trappen.
Het meest typische stratocastergeluid krijg je als je twee van de drie elementen tegelijk inschakelt: het hals- en het middelste element, of het middelste en het brug-element. Samen zorgen die voor een nasaal, beetje afgeknepen geluid, zonder dat de helderheid verloren gaat. Het is een van de bouwstenen van John Mayers kenmerkende, afgemeten gitaarsound.