De medische evacuaties van patiënten in kritieke toestand uit de Gazastrook verlopen zeer moeizaam. Op de wachtlijst staan duizenden chronisch zieke mensen, die nu verstoken blijven van behandeling. Zoals diabetespatiënt Zeyad.
‘Het gebeurde ongeveer twee maanden geleden. Zeyad wilde een luchtje scheppen. Hij liep voorzichtig, leunend op mij, maar op het moment dat hij buiten de tent kwam, struikelde hij’, zegt Alaa Taha (28), een blauwe hoofddoek om haar donkere haren en diepe wallen onder haar ogen. ‘Hij viel hard, op zijn knieën. Even later viel hij nog een keer, toen hij weer in bed probeerde te klimmen.’
Alaa zit op de grond in een tent van wit zeil. Achter haar, in een zelf getimmerd houten bed, ligt Zeyad Taha, haar broertje. Zijn gezicht is bleek, hij zegt niets. ‘Hij had heel veel pijn, maar we hadden niet door wat er aan de hand was’, zegt Alaa zachtjes. Ze laat röntgenfoto’s op haar telefoon zien. Pas een paar dagen na het ongelukje bleek dat Zeyad zijn knie en bekken had gebroken.
Zeyad is 25 jaar oud, maar hij heeft de botten van een hoogbejaarde man. Niet door een uitzonderlijke aandoening. Hij heeft diabetes, net zoals ruim een miljoen Nederlanders. Door een gebrek aan voedsel en medicatie heeft hij ernstige complicaties: verzwakte botten, een te hoge bloeddruk, epileptische aanvallen en nierfalen. Hij moet op korte termijn een specialistische behandeling krijgen, maar die is niet beschikbaar in de Gazastrook.
Er geldt al meer dan een half jaar een wapenstilstand tussen Israël en Hamas, maar van wederopbouw van de gezondheidszorg is geen sprake. Integendeel, vorig weekend sloegen hulporganisaties alarm dat de humanitaire situatie in Gaza verslechtert en de medische nood weer toeneemt. Kapotte rioleringssystemen en rattenplagen leiden tot uitbraken van infectieziekten. Hulporganisatie Save the Children zag in april het aantal kinderen met acute ondervoeding weer toenemen.
Van de 33 ziekenhuizen die de Gazastrook voor de oorlog telde, zijn er slechts vijf functioneel. Hulporganisaties hebben veldhospitalen en kliniekjes ingericht, maar ook zij kampen met enorme tekorten aan apparatuur, brandstof en vooral medicijnen en andere hulpmiddelen. Daardoor blijven duizenden mensen verstoken van medische zorg. Van kankerpatiënten tot mensen met suikerziekte.
Om de patiënten in de meest kritieke toestand toch te kunnen helpen, worden er medische evacuaties uitgevoerd. Gazaanse artsen kunnen patiënten aanmelden bij de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), die op zoek gaat naar een geschikte plek in een buitenlands ziekenhuis en vervolgens toestemming vraagt aan de Israëlische autoriteiten. Maar op beide niveaus stokt het. Israël wijst veel evacuatieverzoeken af en er zijn nauwelijks bereidwillige landen. Nederland wil geen visa meer uitgeven aan patiënten uit Gaza.
Hierdoor verlopen de evacuaties heel langzaam, met gemiddeld niet meer dan enkele tientallen patiënten per dag. Terwijl er volgens de WHO in totaal 18- tot 20 duizend patiënten op evacuatie wachten, onder wie meer dan vierduizend kinderen. Voor zeker tweeduizend patiënten is de nood zo hoog dat zij zullen overlijden als ze niet binnen enkele weken behandeling krijgen.
Ook diabetespatiënt Zeyad staat op de lijst, maar het is de vraag of de hulp voor hem op tijd gaat komen. Hij vertelt zijn verhaal aan de Volkskrant, die voor dit artikel samenwerkt met de lokale journalist Seham Bahjat Tantesh, omdat Israël geen buitenlandse journalisten toelaat tot Gaza.
Na vier keer vluchten voor het oorlogsgeweld is Zeyad samen met zijn moeder, een zus en een broer terechtgekomen in een tentenkamp aan zee in Deir al-Balah, in het midden van de Gazastrook. Buiten klinkt het geschreeuw en gelach van kinderen, maar in de krappe tent van de familie Taha is het stil. Zeyad ligt in het enige bed in een hoek van de tent. Ondanks het warme weer – het is er 21 graden – ligt hij onder een stapel dikke dekens. Hij heeft het altijd koud.
Alaa helpt Zeyad voorzichtig overeind. Hij kreunt van de pijn. Zijn gezicht met bruine, iets uitpuilende ogen, is opgezwollen, waardoor hij er veel jonger uitziet dan 25. ‘Ik breng het grootste deel van mijn tijd liggend of slapend door’, zegt hij. Zeyad praat in korte zinnen en laat veel pauzes vallen. ‘Ik kan niets meer. Ik kan niet eens zelf naar de wc. Ik heb helemaal geen privacy meer.’
Hij laat een foto zien van voor de oorlog. Hij is bijna onherkenbaar, gestoken in een donkerblauwe djellaba, met kleur op zijn gezicht en een scherpe blik in zijn ogen. ‘Ik ben opgegroeid in Beit Lahia, in Noord-Gaza’, zegt hij. ‘Mijn oudste broer had daar een goedbezocht restaurant. Ik hielp er veel.’
‘Ik voelde me weleens ziek, maar dat was niets vergeleken met hoe ik me nu voel’, zegt Zeyad. Hij weet al vanaf zijn 8ste dat hij diabetes type 1 heeft, wat betekent dat zijn lichaam onvoldoende insuline aanmaakt. Hij moet daarom gezond eten, zijn bloedsuikerspiegel nauw in de gaten houden en insuline spuiten.
Dat ging helemaal mis in de zomer van 2025, toen een Israëlische blokkade hongersnood in Gaza veroorzaakte. Zeyad raakte ondervoed en kwam tijdelijk zonder insuline te zitten, waardoor hij ernstige complicaties ontwikkelde.
Nog altijd is gezond eten of je bloedsuikerspiegel monitoren haast onmogelijk in het verwoeste Gaza. Israël laat structureel te weinig humanitaire hulp de Gazastrook binnen. Vooral voor de invoer van medicijnen en medische apparatuur is het heel erg moeilijk om toestemming te krijgen. ‘Het is veel en veel te weinig’, zegt Carla Jonkers, hoofd Internationale Noodhulp bij het Rode Kruis. ‘Onze voorraden raken langzaam op.’
Sinds het begin van dit jaar heeft de Palestijnse Rode Halve Maan, zoals het Rode Kruis in Gaza heet, slechts vijftien vrachtwagens met medicijnen en medische hulpmiddelen ontvangen. Die materialen gaan bijna allemaal op aan spoedeisende hulp. Ambulances, tenten en sommige apparatuur zijn de grens helemaal niet overgestoken.
De chronisch zieken hebben daardoor het nakijken. ‘Voor diabetespatiënten met nierschade zijn nauwelijks werkende dialyseapparaten beschikbaar’, zegt Jonkers. ‘We hebben wel weer een cardiologieafdeling kunnen opbouwen in het Al-Quds-ziekenhuis in Gaza-Stad. Dat is nu de enige plek in Gaza waar patiënten met hartklachten terechtkunnen.’
Artsen zonder Grenzen ziet dezelfde problemen. ‘Er is een algemeen tekort aan medicatie in Gaza’, zegt landencoördinator Will Edmond. ‘De bodem is in zicht voor 60 procent van alle medicijnen voor chronische ziekten. Denk aan medicijnen voor hoge bloeddruk, astma en diabetes.’ In de meeste klinieken wordt insuline alleen nog uitgedeeld aan patiënten onder de 18 jaar.
Bij gebrek aan kasten hangen de kleren van de familie Taha overal in de tent. Daartussen hangt ook een plastic zak met verschillende soorten medicijnen. Behalve de insuline. Die bewaren ze in een fles water in een donker hoekje, omdat die koud moet worden bewaard. Toegang tot elektriciteit heeft de familie niet.
‘Ik weet niet zeker of de insuline nog werkt, maar ik geef hem toch maar zijn dagelijkse dosis’, zegt Alaa. Ze is allang blij dat ze weer insuline heeft kunnen vinden in een apotheek, al is die duur. Alaa is opgeleid tot verpleegkundige en heeft de zorg voor haar broer op zich genomen. Ze probeert hem zo min mogelijk alleen te laten.
Doordat Zeyad zijn bloedsuikerspiegel al lange tijd niet onder controle heeft, krijgt hij regelmatig epileptische aanvallen. ‘Vanmorgen nog’, zegt hij. ‘Alaa greep bij de eerste tekenen meteen in. Ze meet dan mijn bloedsuiker. Als die te laag is, geeft ze me suikerwater of iets van snoep, en als die te hoog is, een extra shot insuline.’ Manieren om de aanvallen te voorkomen hebben ze niet.
De laatste tijd gaat het geregeld zo slecht met Zeyad dat ook Alaa niet meer weet wat ze nog kan doen. Zo’n aanval leidde al eens tot een beroerte en Zeyad raakt vaak buiten bewustzijn. Dan brengt de familie hem zo snel mogelijk naar het ziekenhuis, waar de artsen hem redelijk oplappen voor ze hem weer terug naar de tent sturen. Meer kunnen ook zij niet.
Zeyads arts heeft hem ruim vier maanden geleden aangemeld voor een medische evacuatie. Sindsdien blijft het stil.
Even gloorde er hoop voor patiënten in kritieke toestand, toen de grensovergang bij Rafah begin februari na lange tijd weer openging en de enige verbinding met Egypte werd hersteld. Afgesproken werd dat er in de eerste instantie vijftig patiënten met hun begeleiders per dag zouden worden doorgelaten. Later zou die groep kunnen worden uitgebreid.
Volgens Cogat, het Israëlische legeronderdeel dat over het grensverkeer gaat, staken in de twee daaropvolgende maanden ongeveer 1.150 Palestijnen – patiënten en hun begeleiders – de grens bij Rafah over. Dat zijn gemiddeld nog geen twintig mensen per dag. De enige andere grensovergang waar medische evacuaties op zeer kleine schaal mogelijk zijn, is Kerem Shalom. Daar gaat het volgens het Rode Kruis zelfs niet om twintig mensen per dag, maar twintig per week.
Er zijn regelmatig weken dat er helemaal niemand de grens over mag. Nadat de VS en Israël eind februari Iran hadden aangevallen en een nieuwe oorlog ontketenden, hield Israël ‘uit veiligheidsoverwegingen’ de grensovergangen twintig dagen lang gesloten.
‘Voor de oorlog vonden er meer medische evacuaties plaats dan nu, terwijl de medische nood nu veel hoger is’, zegt Carla Jonkers van het Rode Kruis. Voor de terreuraanval van Hamas in 2023 werden elke week vijftig tot honderd mensen uit de Gazastrook geëvacueerd. Het ging om mensen voor wie toen al geen passende zorg beschikbaar was, zoals kankerpatiënten en zwangere vrouwen met een verhoogd risico op complicaties.
De beperkingen liggen volgens lokale en internationale artsen vooral bij Israël. ‘Het is heel onduidelijk wanneer je wel of geen toestemming voor evacuatie krijgt’, zegt Jonkers. ‘In ons ziekenhuis in Jordanië was een moeder met een zoon die aan oogletsel werd geholpen. Ze vertelde dat haar andere zoon bij dezelfde beschietingen ook oogletsel had opgelopen, maar dat hij niet mee mocht.’
Tegelijkertijd heeft de WHO moeite om geschikte plekken te vinden. Volgens Jonkers zou de beste oplossing zijn om, net als voor de oorlog, patiënten op te vangen op de Westelijke Jordaanoever. ‘In de ziekenhuizen is voldoende plek en veel mensen hebben daar familieleden’, zegt ze. Maar de Israëlische autoriteiten houden deze route volledig geblokkeerd. Opvang in derde landen blijft daarom voorlopig noodzakelijk.
Tot nu toe worden verreweg de meeste patiënten in Egypte en Jordanië opgevangen, maar daar is weinig capaciteit over. ‘In Jordanië zouden we meer mensen kunnen opvangen, maar alleen traumapatiënten’, zegt Jonkers. ‘Ons ziekenhuis heeft geen capaciteit om mensen met complexe of chronische problemen op te vangen. Dat vereist langdurige en specialistische zorg, die voorlopig in de Gazastrook niet beschikbaar zal zijn.’
Buiten de regio zijn er bijzonder weinig landen die zich melden. De Europese Unie heeft in totaal zo’n vijfhonderd patiënten aangenomen. Nederland is goed voor zeven patiënten uit Gaza. Verschillende ziekenhuizen hebben wel meer plekken aangeboden, maar de Nederlandse regering wil niet meer visa uitreiken.
Tot de verbazing van artsen die al maanden zonder succes lobbyen voor de opvang van een handjevol kinderen, kwamen er in maart wel 49 zieke en ondervoede ezels uit Gaza, de Westelijke Jordaanoever en Israël naar Nederland. Zij werden door Palestijnse en Israëlische dierenbeschermers per vliegtuig en vrachtwagen naar een opvang in het Brabantse Baarle-Nassau gebracht.
De chronisch zieken in de Gazastrook kunnen ondertussen nergens heen. In dit tempo duurt het jaren om de wachtlijst af te werken en zoveel tijd hebben de patiënten simpelweg niet. De lokale gezondheidsautoriteiten schatten dat er elke dag zes tot tien patiënten die op medische evacuatie wachten sterven. ‘De wachtlijst blijft ongeveer even lang’, zegt Jonkers. ‘Er komen ongeveer net zoveel kritieke patiënten bij als er overlijden. Zo wrang is het.’
Zeyad blijft desalniettemin hoopvol. ‘Ik leef in de continue angst dat er iets gebeurt waardoor de grensovergangen toch weer dichtgaan en de medische evacuaties stoppen. Maar ik hoop dat ik binnenkort aan de beurt ben.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant