Belgische gevangenissen zitten overvol. Meer dan 780 gedetineerden slapen bij gebrek aan bedden op een matras op de vloer van hun cel, terwijl het aantal gevangenen in drie jaar tijd met meer dan twintig procent steeg. Een noodwet moet verlichting brengen, maar de kritiek groeit.
Overvolle Belgische gevangenissen
Op ruim 11.000 beschikbare plaatsen verblijven momenteel ongeveer 13.500 gevangenen in de Belgische gevangenissen. De bezettingsgraad bedraagt daarmee 117 procent, waarmee België tot de vijf à zes landen met de hoogste overbevolkingspercentage in Europa behoort. Cellen die voor twee personen zijn gebouwd, worden regelmatig door drie mensen gedeeld.
Begin mei verbleven er in totaal 13.774 mensen in de Belgische gevangenissen, bij een capaciteit van 11.064. Dat betekent een overbevolking van 2.710 mensen, waardoor maar 784 gevangenen op de grond moesten.
De gevangenis van Saint-Gilles in Brussel is symbool voor de problemen. Het vervallen gebouw uit 1884 had eind 2024 gesloten moeten worden, maar justitieminister Annelies Verlinden besliste begin 2025 tot het tegendeel: de capaciteit wordt uitgebreid van 515 naar 600 plaatsen en de gevangenis blijft open tot 2035.
Drugscriminaliteit en gebrek aan psychiatrische zorg als oorzaken
De oorzaken van de overbevolking zijn divers. De Brusselse parketten meldden dat het aantal aanhoudingsbevelen in 2025 verdubbeld is ten opzichte van het jaar ervoor, als gevolg van intensievere vervolging van drugscriminelen. Daarnaast verblijven psychisch zieke of ontoerekeningsvatbare veroordeelden in de gewone gevangenis bij gebrek aan voldoende psychiatrische opvangplekken buiten de gevangenismuren.
De ondervoorzitter van de Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen waarschuwt dat de limieten van het gevangeniswezen al lang overschreden zijn en spreekt inmiddels van een humanitaire noodsituatie.
In oktober 2025 sloegen gevangenisdirecteurs, gevangenispersoneel en vakbonden alarm in een open brief aan de politiek. "De rode lijn is overschreden. We kunnen dit eenvoudigweg niet meer dragen", klonk het.
Noodwet biedt vooralsnog weinig soelaas
Om de overbevolking aan te pakken trad in augustus 2025 een noodwet in werking. Die wet moet gedetineerden vervroegd vrij laten en zo ruimte maken voor anderen; de bepalingen over vervroegde vrijlating gelden vooralsnog tot eind 2026. Rechters moeten bij het opleggen van een gevangenisstraf ook expliciet motiveren waarom opsluiting echt noodzakelijk is. Toch is dit onvoldoende om de instroom bij te houden, die onder meer stijgt door een toename van het aantal veroordeelden zonder wettig verblijf in België.
Sinds de invoering van de noodwet kwamen er nog eens 621 gedetineerden bij, terwijl de totale capaciteit slechts met 198 bedden steeg.
België zoekt gevangenisplaatsen in het buitenland
Premier Bart De Wever stelde in januari 2026 voor om 1.300 veroordeelden thuis te laten verblijven onder elektronisch toezicht. Justitieminister Verlinden en migratieminister Anneleen Van Bossuyt kozen een andere weg: zij onderzoeken de mogelijkheid om buitenlandse gevangenisplaatsen te huren voor veroordeelden zonder verblijfsrecht.
In februari reisden de ministers naar Estland om de mogelijkheden te verkennen. Eerder werden Kosovo en Albanië als potentiële samenwerkingspartners onderzocht, maar de onderhandelingen met die twee niet-EU-landen strandden door te veel onzekerheden.
Europees probleem
België staat niet alleen. De Raad van Europa wees recent op overbevolking in gevangenissen in meerdere landen, waaronder ook Frankrijk, Cyprus en Ierland. Overbevolking vergroot volgens het comité de kans op criminaliteit binnen gevangenissen, belast de relatie tussen personeel en gedetineerden, en stelt gevangenen bloot aan mogelijke onmenselijke en vernederende behandeling. In juni 2026 toetst het Comité van Ministers opnieuw in welke mate België zijn mensenrechtelijke verplichtingen nakomt.
Saint-Gilles gevangenis in Brussel (@Gemini-AI-impressie)
Source: Fok frontpage