In 1929 hield de Indiase spiritueel leraar Jiddu Krishnamurti, dit jaar veertig jaar dood, in Ommen de beroemdste toespraak uit zijn loopbaan. Wat hij daar zei, is nu te lezen in De goeroe en de baron van tv-presentator Rick Nieman.
is redacteur van de Volkskrant.
Hoe auteurs bij onderwerpen uitkomen weet je maar nooit. Maar zoals veel boeken over veldslagen worden geschreven door militair historici, zo zijn veel boeken over spirituele leiders van de hand van spiritueel georiënteerde auteurs.
En daarom dacht ik dat de Rick Nieman die een boek schreef over de Nederlandse jaren van de Indiase spiritueel leraar Jiddu Krishnamurti (1895-1986) een andere moest zijn dan die van de tv, want die associeerde ik niet met universele compassie en leven in waarheid. Een spirituele auteur die ook Rick Nieman heet.
Mooi verkeerd gedacht: De goeroe en de baron – Hoe Krishnamurti de wereld naar Ommen haalde (De Bezige Bij; € 24,99) is van dé Rick Nieman. Het boek vloeit voort uit historisch onderzoek samen met zijn vrouw, dé Sacha de Boer.
In de rubriek ‘Reputaties’ kijken we hoe de betekenis van denkers en kunstwerken, van schrijvers en hun personages kantelt en evolueert.
Over ‘de baron’ in de titel kan geen misverstand bestaan. Dat is Philip Dirk baron van Pallandt (1889-1979), adept van de theosofie, de esoterische tak van de wijsbegeerte. Medio 1920 hoorde hij Krishnamurti in Londen spreken. Hij was zo onder de indruk dat hij een groot deel van zijn landgoed bij Ommen schonk aan diens Orde van de Ster in het Oosten.
‘De goeroe’ in de titel zou je ook ‘de antigoeroe’ kunnen noemen.
Weinigen waren zich in 1920 ervan bewust dat Krishnamurti de orde tegen wil en dank leidde. De Theosophical Society in Londen had die orde opgericht om Krishnamurti te promoten als ‘Wereldleraar’. Hoe meer Krishnamurti besefte dat hij als een moderne Indiase messias werd gezien, hoe ongemakkelijker hij werd.
Op 3 juli 1929 hield hij op Van Pallandts landgoed de beroemdste toespraak uit zijn loopbaan, waarmee hij de orde ophief: ‘De Waarheid is een land zonder wegen, je kunt haar niet benaderen via welke uitgestippelde weg ook. (...) Organisaties kunnen je niet vrij maken. Niemand van buiten kan je vrij maken.’
Geen orde, geen sekte, geen methode. Geen goeroe, geen leermeester, geen coach, geen mentor. ‘Jullie hebben het idee dat alleen bepaalde mensen de sleutel tot het Rijk van de Vreugde bezitten. Niemand heeft de autoriteit om die sleutel te bezitten.’ Ik heb jullie niets anders aan te bieden dan jullie zelf, zei Krishnamurti tegen duizenden theosofen die van heinde en verre naar de kasteeltuin in Ommen waren gekomen.
Wie wil, kan de theosofen zien als voorlopers van moderne westerse mensen op het spirituele pad. Ze kwamen uit gegoede families, ze hadden een voorkeur voor wijsheid uit het Oosten. Ze zagen onthechte oosterse mensen aangenaam contrasteren met gejaagde westerse mensen.
De beroemde Britse theosofe Annie Besant hoorde de jonge Krishnamurti begin 20ste eeuw spreken in de tuin van zijn vader in Adyar, aan de Indiase zuidoostkust, en wist dat dit kind buitengewoon was. Ze haalde hem weg bij zijn vader, ze haalde hem naar Engeland, ze probeerde hem academisch op te leiden.
Eigenlijk begon het daar al te wringen: Krishnamurti had niets met boeken, een belangrijk verschil met, bijvoorbeeld, de veertiende dalai lama, die later in de 20ste eeuw zijn ideeën naar de academische wereld bracht en met vele soorten wetenschappers banden aanknoopte.
Krishnamurti schuwde elke vorm van theorie. In de halve eeuw ná 1929 zou hij mensen telkens opnieuw zeggen niet de woorden van anderen te volgen, maar ‘het boek van het eigen leven’ te lezen; zich bewust te worden van gedachten, gevoelens, angsten, van de vele manieren waarop ze door anderen waren ‘geconditioneerd’ en ‘geprogrammeerd’.
Alleen met een onbevangen bewustzijn (choiceless awareness) kun je ketenen afwerpen die je onvrij maken. Aan ‘leven in waarheid’ en ‘universele compassie’ gaat ‘aandachtige observatie’ vooraf, om maar eens drie Krishnamurti-begrippen in een zin te vangen.
Cynici stelden dat Annie Bessant haar romantische verlangen naar een oosterse messias had geprojecteerd op een Indiaas kind. Dat Krishnamurti méér was dan een ‘theosofisch project’ mag blijken uit het feit dat hij zichzelf na het opheffen van de Orde van de Ster in het Oosten compleet opnieuw wist uit te vinden. Een halve eeuw lang trok hij wereldwijd volle zalen met het advies aan mensen zich bewust te worden van ketenen waarmee ze zichzelf gevangenzetten.
Maarten ’t Hart omschreef Krishnamurti in een enthousiaste bespreking van Niemans boek lekker bondig als ‘een influencer die zegt: laat je niet door influencers beïnvloeden’.
Je kunt betogen dat dit óók de bondigste verklaring is waarom de naam Krishnamurti tegenwoordig uitleg behoeft. Bij land- en tijdgenoten à la Bhagwan Shree Rajneesh en Maharishi Mahesh Yogi die de goeroegedaante als gegoten zat, hebben mensen meteen een beeld, bij de antigoeroe niet.
Dit jaar is hij veertig jaar dood. Krishnamurti-genootschappen heb je nog steeds overal ter wereld, maar het zijn kleine groepen. De Stentor kwam naar aanleiding van De goeroe en de baron met een typerende reportage: ‘Krishnamurti: kennen de mensen in Ommen hem nog?’
Een van zijn leerlingen van het eerste uur, Lady Emily Lutyens, schreef Krishnamurti midden vorige eeuw: ‘Je klaagt dat mensen je niet goed begrijpen. Ik zou verbaasder zijn als ze dat wél deden! Je zet immers alles op zijn kop waar ze ooit in hebben geloofd – je haalt hun fundamenten onderuit en zet er een vage abstractie voor in de plaats.’
Ze had ook kunnen zeggen: je vraagt iets heel moeilijks van mensen, en ook nog eens iets wat ze helemaal zelf moeten doen.
Lady Emily sleepte haar dochters jarenlang mee naar Krishnamurti. De jongste, Mary, werd beroemd als Krishnamurti’s biograaf. Wie dankzij het werk van Rick Nieman in deze antigoeroe geïnteresseerd raakt, is bij Mary Lutyens aan het goede adres. The Life and Death of Krishnamurti is nog leverbaar, de Nederlandse vertaling is nog antiquarisch te vinden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant